Đôi khi 0 (0)

Đôi khi…
Tôi tưởng mình là Nắng
Trải mây hồng lấp lánh ánh sau mưa
Để nghịch dại vào những buổi ban trưa
Nghe mùa hạ gọi về qua tuổi nhỏ…

Đôi khi…
Tôi tưởng tôi là Gió
Cõng cánh diều cao vút giấc mơ xưa
Một nửa đời để theo mùa rong chơi
Một nửa đời để thổi bay quá khứ…

Đôi khi…
Tôi nghĩ mình là Lá
Biết nhẹ nhàng buông khi mùa chớm heo may
Mùa xuân về khe khẽ xòe bàn tay
Tôi lại thấy trẻ thơ như lộc biếc…

Đôi khi…
Tôi cứ ngỡ mình là Hạt Bụi
Chẳng tiếc nuối…
…cũng chẳng ước vọng những thứ xa xôi
Đủ để dửng dưng trước những chia phôi
Và nằm xuống khi đường trần đã nhạt…

Đôi khi…
Tôi tưởng tôi là Phố
Ngắm dòng người cứ thế cuốn trôi nhau
Chẳng biết đợi ngày sau
Chẳng hoài niệm dĩ vãng
Chẳng lạ lùng khi đời bỗng sang trang…

Đôi khi…
Tôi tưởng mình là Đám Mây Trôi
Là Mùi Hương trên tay người khách lạ
Đôi khi…
Tôi tưởng mình xa xôi quá
Để được thảnh thơi khi quên mất lối về…

Đôi khi…
Tôi tưởng tôi chỉ là Tôi thôi
Là một Tôi biết khóc biết cười
Là một Tôi biết chở che và bé nhỏ
Là một Tôi biết buồn vui và lặng lẽ
Biết bình thường sống những phút riêng Tôi…

Ừ…
Đôi khi tôi chỉ là Tôi thôi
Chỉ là Tôi mà bao gồm tất cả
Là Nắng, là Gió, là Mây Trời…
…là Hạt Bụi và Hoa Lá
Chỉ là Tôi…
Để bình an giữa muôn điều khác lạ
Và nhẹ lòng khi đối diện hồn tôi…

Nguyễn Băng Ngọc, Dấu vết thiên di

Ratatouille – những góc nhìn chưa từng có 0 (0)

Năm Tý xem phim chuột. Đây là những suy nghĩ của mình sau khi xem xong lại phim Ratatouille. Nó sẽ đưa các bạn đi từ góc nhìn này tới góc nhìn khác. Tất nhiên là bài này chỉ dành cho những ai đã xem phim. Nếu được thì mời bạn xem lại phim trước khi đọc để nhớ lại các chi tiết trong phim một cách tốt nhất.

Quan điểm viết của mình là tránh sa đà vào việc dùng từ ngữ bóng bẩy hay so đo phim này phim khác. Đọc mấy cái đó thì vui nhưng thật ra chỉ là những ẩn dụ khiên cưỡng với những chủ đề quen thuộc. Sau khi đọc xong là ta sẽ quên sạch những gì vừa đọc, và chẳng còn lưu lại một chút insight nào về bộ phim cả.

“Không phải tất cả mọi người đều có thể trở thành một nghệ sĩ lớn, nhưng một nghệ sĩ lớn có thể đến từ bất cứ đâu.” Năm mới chúc các bạn luôn tìm thấy cho mình niềm đam mê và cảm hứng sáng tạo ở bất kỳ điều gì dù tầm thường nhất.

Trước khi đọc tiếp, hãy xác nhận là bạn vừa mới coi phim xong và nhớ các chi tiết trong phim bằng cách trả lời câu hỏi sau: Linguini đã tóm được Remy bằng vật dụng gì?

Cái nồi
Cái bao
Cái lọ

🇻🇳

Gusteau: Nấu ăn ngon không dành cho những trái tim yếu đuối. Bạn phải có một trái tim mạnh mẽ, ngập tràn trí tưởng tượng. Bạn phải thử những thứ có thể không ra gì. Và không được để ai tạo ra những giới hạn cho bạn cho dù bạn đến từ đâu. Thứ duy nhất giới hạn được bạn chính là tâm hồn bạn.

Điều tôi nói là sự thực. Ai cũng có thể nấu ăn. Nhưng chỉ những ai dũng cảm mới có thể thành công.

🇺🇸

Gusteau: Great cooking is not for the faint of heart. You must be imaginative, strong hearted. You must try things that may not work. And you must not let anyone define your limits because of where you come from. Your only limit is your soul.

What I say is true. Anyone can cook. But only the fearless can be great.

🔎

Tất cả những người trẻ, biết mình có tài, biết rằng cái định kiến mà xã hội đang có với mình sẽ tự động biến mất khi họ nhìn ra được tài năng đó, sẽ luôn mê mẩn với những câu nói đầy cảm hứng như này. Và ai có thể nói là nó sai? Nó đúng, càng đi càng thấy đúng. Nhưng thứ họ không thể ngờ được là thứ sẽ hành hạ họ không phải là bản thân những định kiến đó (chúng chỉ là những con dao giấy được ném lung tung vào người họ thôi), mà chính là sự quan tâm mà họ dành cho những người ném dao giấy đó.

🇻🇳

Skinner: Chúc mừng. Cậu có thể nấu lại được thành công tình cờ của cậu. Nhưng nếu muốn tồn tại được trong bếp của tôi thì cậu cần phải biết nhiều hơn là nấu xúp đấy, nhóc ạ. Colette sẽ chịu trách nhiệm dạy cậu cách làm việc ở đây.

Linguini: Nghe này, tôi muốn cho cô biết là tôi vinh dự biết bao khi được học với một…

Colette: Không! Anh nghe đây. Tôi chỉ muốn anh biết chính xác anh đang làm việc với ai. Anh thấy có bao nhiêu phụ nữ trong bếp này?

Linguini: À, tôi…

Colette: Chỉ có mình tôi. Anh có biết vì sao không?

Linguini: À, tôi…

Colette: Bởi cái bộ môn ẩm thực tinh hoa này có một hệ thống cấp bậc cũ rích được xây dựng trên những quy định do mấy lão già ngu ngốc viết ra. Những quy định đã được thiết kế sao cho không phụ nữ nào tham gia nổi vào cái nghề này. Nhưng sao tôi lại vẫn được ở đây. Cậu biết tại sao không?

Linguini: Bởi vì, ơ, bởi vì cô…

Colette: Bởi vì tôi là đầu bếp cứng rắn nhất cái bếp này. Tôi đã làm việc chăm chỉ rất lâu để đạt được điều đó. Và tôi không định đánh liều công việc của mình cho một anh chàng dọn dẹp gặp may. Nghe rõ chưa?

🇺🇸

Skinner: Congratulations. You were able to repeat your accidental success. But you’ll need to know more than soup if you are to survive in my kitchen, boy. Colette will be responsible for teaching you how we do things here.

Linguini: Listen, I just want you to know how honored I am to be studying under such…

Colette: No! You listen. I just want you to know exactly who you are dealing with. How many women do you see in this kitchen?

Linguini: (TITTERING) Well, I…

Colette: Only me. Why do you think that is?

Linguini: Well, I…

Colette: Because haute cuisine is an antiquated hierarchy built upon rules written by stupid old men. Rules designed to make it impossible for women to enter this world. But still I’m here. How did this happen?

Linguini: (TITTERING) Because, well, because you…

Colette: Because I am the toughest cook in this kitchen. I’ve worked too hard for too long to get here, and I am not going to jeopardize it for some garbage boy who got lucky. Got it?

🔎

Mối quan hệ của Linguini và Colette bắt đầu bằng việc cô dí dao vào cổ anh. Cô, cũng như Remy, cũng bắt đầu sự nghiệp của mình bằng việc chống lại định kiến của xã hội. Thế nên, khi ý của cô muốn nói là “Ai cũng có thể nấu ăn”, thì với Linguini, cô lại đang nói là “Không phải ai cũng có thể nấu ăn”. Lời nói của cô đã bị đảo nghĩa, và cả hai đều không nhận ra được điều đó.

Sau khi nghe Remy bày tỏ sự khó chịu của mình với sự khó chịu của Django với con người, Django liền dẫn Remy ra một tiệm diệt chuột.

🇻🇳

Django: Nhìn thật kĩ đi Remy. Đây là những gì sẽ xảy đến khi một con chuột bắt đầu cảm thấy thoải mái với con người. Thế giới mà chúng ta đang sống thuộc về kẻ thù. Chúng ta phải luôn sống dè chừng. Chúng ta chăm lo cho giống loài của mình, Remy ạ. Mọi thứ đã được an bài từ trước rồi, chúng ta chỉ là chuột thôi con trai ạ.

🇺🇸

Django: Take a good long look, Remy. Now, this is what happens when a rat gets a little too comfortable around humans. The world we live in belongs to the enemy. We must live carefully. We look out for our own kind, Remy. When all is said and done, we’re all we’ve got.

🔎

Một bài học về cuộc sống. Nếu như “Ai cũng có thể nấu ăn” là những lời gan ruột của Gusteau, thì “Tránh xa con người” cũng là những lời gan ruột của Django. Cả hai quan niệm đều là những gì họ đã trăn trở và chiêm nghiệm trong suốt cuộc đời, và không có cái nào kém giá trị hơn cái nào. Nhìn vào Django, ta có thể thấy ngay ông ấy không hề ghét bỏ loài người. Ông ấy hẳn đã từng tin vào những điều tốt đẹp của loài người, hết lần này đến lần khác. Nhưng loài người lại làm ông ấy thất vọng, cũng hết lần này đến lần khác. Những điều đó tích tụ dần dần, cho đến một ngày ông ấy bàng hoàng nhận ra: tôi không còn khả năng để tin thêm một lần nào nữa rồi.

Django không hề áp đặt Remy chút nào. Ông chỉ đặt duy nhất một câu hỏi: nếu con người là một loài tử tế, vậy thì đây là gì? Nếu ai cần hoài nghi bất kỳ điều gì ông ấy nói, cứ dắt họ ra bất cứ cửa hàng diệt chuột nào. Sự thật rành rành ra đó, nếu Remy vẫn không chịu tin, thì phải nói thẳng là anh đang bao che cho kẻ không bao giờ ngừng hủy hoại mình, và đang có dấu hiệu của hội chứng Stockholm. Còn ông ấy thì không muốn làm như thế. Ông ấy muốn đối diện với sự thật.

🇻🇳

Remy: Không.

Django: Hả?

Remy: Không. Bố, con không tin đâu. Bố đang bảo con rằng tương lai… chỉ có thể là thế này thôi sao?

Django: Mọi thứ sinh ra đã vậy rồi. Con không thể thay đổi được tự nhiên.

Remy: Thay đổi là điều tự nhiên, bố à. Một phần mà chúng ta có thể tác động đến. Và nó bắt đầu khi chúng ta quyết định.

Django: Con đi đâu đấy?

Remy: Đi tiếp, cùng với vận may của mình.

🇺🇸

Remy: No.

Django: What?

Remy: No. Dad, I don’t believe it. You’re telling me that the future is… Can only be more of this?

Django: This is the way things are. You can’t change nature.

Remy: Change is nature, Dad. The part that we can influence. And it starts when we decide.

Django: Where you going?

Remy: With luck, forward.

🔎

Đây là ánh mắt cuối cùng của Remy dành cho cha trước khi bước đi trên con đường của riêng mình. Anh không phủ nhận điều trước mắt mình là đúng, nhưng anh tin là có một cách diễn giải khác cho sự thật này. Anh chấp nhận mình sẽ có hội chứng Stockholm để tiếp tục niềm tin vào con người. Anh muốn chấm dứt chuyện này, một lần cho mãi mãi.

Không ai trong số họ mảy may quan tâm liệu con người có cho mình được một cái gì không, và cũng không ai trong số họ muốn làm bố mình/con mình phải đau lòng. Họ hiểu tấm lòng của nhau, nhưng họ vẫn không thể đi bên cạnh nhau. Remy vẫn phải cô đơn trên con đường mình đã chọn, và Django vẫn phải để Remy cô đơn đi trên con đường đó. Một câu chuyện buồn giữa hai kẻ có tấm lòng từ bi mạnh mẽ.

Trên phương diện logic, anh trả lời hơi… lạc đề. Django thực ra không hề có ý ngăn cản anh đến với con người mà chỉ muốn hỏi: “con đã có phương pháp nào để giữ cho bản thân được an toàn hay không?” Chỉ cần anh trả lời “con có một người sẵn sàng bảo vệ con” thì mọi chuyện sẽ khác. Nhưng anh không hề trả lời như vậy. Tại sao? Vì thực ra Django có hỏi câu đó đâu. Nhưng tại sao? Đó là vì mặc dù vấn đề ban đầu chỉ là “loài chuột cần tìm cách để giữ an toàn khi ở gần con người”, thì để thuận tiện hơn cho việc lưu trữ nó trong trí nhớ, ý niệm đó sẽ được biến đổi thành “con người sẽ tìm cách làm hại loài chuột”. Có thể thấy, khi nói vấn đề nằm ở phía loài người chứ không phải ở phía loài chuột, thì vấn đề bỗng trở nên dễ nhớ, dễ hiểu, dễ áp dụng hơn rất nhiều.

Nhưng đây là vấn đề về mặt lưu trữ thông tin trong bộ nhớ, chứ như đã phân tích ở cảnh trước, Django đâu có muốn ghét bỏ hay đổ lỗi gì loài người đâu. Chính việc khái niệm đã bị biến đổi nghĩa khiến cho việc giải quyết vấn đề trở nên khó khăn hơn. Khi thông tin được lấy ra khỏi bộ nhớ, thì ý niệm gốc đã bị quên rồi. Mà đã quên rồi, thì cũng không thể nào nói đúng thứ cần nói được.

Tương tự, Remy cũng đâu thực sự thấy con người an toàn đâu. Thứ duy nhất anh biết chắc là ở bên Linguini, anh sẽ an toàn. Nhưng Linguini không thể đại diện cho toàn bộ con người. Nên Remy không có hội chứng Stockholm với Linguini, nhưng với loài người thì có. Đã thế anh còn nói đến những vấn đề như “tương lai không phải thứ có thể đoán được”, “bản chất của tự nhiên là thay đổi”, hay “việc ta ra quyết định sẽ thay đổi bản chất của tự nhiên”. Não anh đã quy nạp Linguini thành toàn bộ loài người và liên kết nó với các chủ đề khác để dễ lưu trữ thông tin hơn, nhưng điều đó khiến cho cuộc nói chuyện của cả hai không đi tới đâu.

Nên nói tóm lại:

  • Remy không trả lời trực tiếp vào câu hỏi của Django, nên dù biết là Remy không sai Django vẫn không biết mình đang sai ở đâu
  • Django dù muốn hỏi câu hỏi trực tiếp ông cũng không thể hỏi được, nên Remy dù muốn trả lời vào câu hỏi đó anh cũng không làm được

Ở đây Remy nói sự thay đổi sẽ bắt đầu khi chúng ta quyết định. Nghĩa là nếu muốn bàn về sự thay đổi, thì phải bàn về sự ra quyết định. Nhưng nếu muốn bàn một cách rốt ráo về sự ra quyết định, thì không thể không bàn đến sự chú ý. Vì sự chú ý được sinh ra là để quyết định xem điều gì cần phải làm giữa những mong muốn khác nhau, thậm chí mâu thuẫn nhau. Tôi có một bài viết dành riêng cho nó: Đề xuất một cách tiếp cận khác tốt hơn “cái tôi”

Sau khi Colette được Linguini (cưỡng) hôn, quá sung sướng cô chở Linguini khắp thành phố. Cô rồ ga điên cuồng, gió bay phần phật làm Linguini rơi cả nón ra, trong đó có Remy. Lúc rơi ra anh bị văng vào một quán cà phê vỉa hè, và mọi người đánh đuổi anh xuống cống.

🇻🇳

Khách đi đưng: Chuột!

(MỌI NGƯỜI LA HÉT)

Ngưi ph n: Lũ động vật kinh tởm.

Remy: Tôi đã bị nhắc nhở rằng mọi thứ mong manh như thế nào. Cách thế giới thực sự nhìn tôi ra sao. Và mọi thứ ngày càng tồi tệ hơn.

🇺🇸

People on the street: Rat!

(PEOPLE SCREAMING)

Woman: Disgusting little creatures.

Remy: I was reminded how fragile it all was. How the world really saw me. And it just kept getting better.

🔎

Đây không phải là lần đầu tiên anh bị đánh đuổi như vậy (lần đầu ở nhà bà chủ nhà, và lần hai là lúc bị phát hiện trong bếp). Nhưng đây là lần đầu tiên anh thực sự ngẫm nghĩ về thân phận loài chuột của mình. Hai lần đầu sự đánh đuổi của họ chỉ là những con dao giấy được phóng lung tung vào người anh thôi, nhưng phải sau hôm nói chuyện với Django, anh bắt đầu nghĩ tốt về những người đã ném dao vào anh. Và như đã nói ở bức hình đầu tiên, chính sự quan tâm của anh dành cho họ mới thực sự là con dao đâm vào người anh.

Remy vào văn phòng của bếp trưởng Skinner và phát hiện di chúc của Gusteau cùng với lá thư của mẹ Linguini. Skinner phát hiện thấy và rượt đuổi Remy. Đây là cảnh Remy nhảy ra khỏi tàu.

🔎

Nhiều người sẽ nhìn vào cảnh này mà vui mừng trước sự chiến thắng của Remy với kẻ xấu. Tuy nhiên, đây không phải là năng lực của anh gì cả, mà chỉ là may mắn thôi. Nếu không có cơn gió bất ngờ thổi đó, nếu khối lượng của Remy không đủ nhỏ để cơn gió đó có thể đẩy anh đi xa hơn, thì làm sao mà anh có thể đáp lên con tàu đó được? Nếu rơi xuống nước, làm mất bản di chúc và lá thư của mẹ Linguini thì có thể mọi việc sẽ còn tồi tệ hơn.

Nhưng điều đó cũng không có nghĩa là thành công hay thất bại hoàn toàn phụ thuộc vào ngoại cảnh. Nếu phân tích kỹ hơn, ta có thể thấy là bây giờ Remy đã được Linguine công nhận rồi. Chỉ cần có lớp vỏ con người, thì anh dư sức ra mở nhà hàng riêng. Nên tuy đúng là thành công thì cần có sự tác động từ ngoại cảnh, nhưng ta không nên dùng quan điểm đó trong bất cứ lập luận nào của mình. Vì những ai nghĩ rằng cần phải có ngoại cảnh thì mới thành công sẽ là những người thất bại đầu tiên.

🇻🇳

Ego: Cậu là Linguini phải không?

Linguini: Uh, chào ông…

Ego: Thứ lỗi cho tôi vì đã làm gián đoạn buổi tiệc chúc mừng sớm của cậu, nhưng tôi nghĩ sẽ chỉ công bằng khi cho cậu một cơ hội thi đấu vì cậu mới tham gia cuộc chơi này.

Linguini: Uh… cuộc chơi?

Ego: Đúng. Và cậu đang chơi mà không có đối thủ nào tham gia. Điều đó, như cậu có thể đoán… là phạm luật.

Linguini: Ông là Anton Ego.

Ego: Cậu phản ứng hơi chậm so với một người đang nổi lên như gió.

Linguini: Còn ông quá gầy so với một người thích đồ ăn.

Ego: Tôi không thích đồ ăn. Tôi yêu chúng. Nếu tôi không yêu chúng, tôi sẽ không nuốt. Tôi sẽ quay lại vào tối mai với một kì vọng lớn. Cầu mong anh sẽ không làm tôi thất vọng.

🇺🇸

Ego: You are monsieur Linguini?

Linguini: Uh, hello…

Ego: Pardon me for interrupting your premature celebration, but I thought it only fair to give you a sporting chances as you are new to this game.

Linguini: Uh… game?

Ego: Yes, and you’ve been playing without an opponent, which is, as you may have guessed… against the rules.

Linguini: You’re Anton Ego…!

Ego: You’re slow for someone in the fast lane.

Linguini: And you’re a thin for someone who likes food! [Journalists gasps]

Ego: I don’t like food, I love it. If I don’t love it, I don’t swallow. [Linguini gulps nervously] I will return tomorrow night with high expectations. Pray you don’t disappoint me. [leaves]

🔎

Ego được nhà làm phim mô tả như một người vô cùng bảo thủ và cao ngạo. Ông rất tự hào với những đoạn chơi chữ vừa đấm vừa xoa của mình, và xem việc hạ bệ được Gusteau là một chiến công hiển hách. Nhưng ở đoạn này theo tôi đắt giá nhất là hai câu cuối cùng: “Tôi sẽ quay lại vào tối mai với một kì vọng lớn. Cầu mong anh sẽ không làm tôi thất vọng.” Nó cho thấy toàn bộ cái tôi của ông ấy (cái ego của Ego) được sinh ra chỉ để nhằm một điều duy nhất: giữ vững sự kỳ vọng về chất lượng sản phẩm. Nếu thực sự Linguini/Remy có tài, chẳng phải chinh phục ông ấy là một điều rất dễ dàng sao? Vậy thì, lửa thử vàng, gian nan thử sức. Nếu Ego là một kẻ kém cỏi trong việc bảo vệ cái tôi của mình, thì Paris sẽ chỉ biết Remy là một tài năng, chứ không biết được giữa một đám tài năng ai vượt trội hơn cả. Ông ấy đã dành cả cuộc đời để chờ một chú chuột tầm thường đến chinh phục trái tim mình. Ông ấy muốn một lần trong đời thấy rằng mình đang sai.

Linguini giận Remy vì đã chỉ biết tập trung vào chuyện nấu ăn mà không tôn trọng suy nghĩ của những người khác. Remy giận Linguini nên đã dẫn cả đàn vào trộm thức ăn. Khi Linguini quay lại xin lỗi thì phát hiện.

🇻🇳

Linguini: Cái gì vậy? Chuyện gì thế này?

Cái… Này…

Cậu… cậu đang ăn trộm thức ăn hả? Sao cậu có thể? Tôi… Tôi đã coi cậu là bạn! TÔI ĐÃ TIN CU!

CÚT ĐI! Cậu và cả lũ bạn chuột của cậu nữa! Và đừng có quay lại, nếu không tôi sẽ đối xử với cậu theo cách các nhà hàng nên đối xử với bọn phá hoại!

🇺🇸

Linguini: What is this? What’s going on?

What? Hey!

You’re-you’re-you’re stealing food? Wha… how could you? I… I thought you were my friend! I TRUSTED YOU!

GET OUT! You and all your rat buddies! And don’t come back, or I’ll treat you the way restaurants are supposed to treat pests!

🔎

Remy vừa mới bị những người xa lạ làm lung lay niềm tin của mình, thì bây giờ đến chính Linguini bồi thêm một cú khác. Remy đã sai khi đem cả đàn tới ăn trộm đồ ăn để trả đũa Linguini, nhưng điều đó không có nghĩa là Linguini nên đe dọa sẽ đối xử như cách các nhà hàng nên đối xử với chuột. Đây là một lời nhắc nhở cho cả Remy và Linguini: không bao giờ đối xử tệ với bạn mình, kể cả khi họ đã đối xử tệ với mình. Vì chỉ một lần như vậy thôi là sẽ đẩy họ tới sự bất lực.

🇻🇳

Remy: Bố nói đúng. Con đang đùa với ai chứ? Chúng ta đâu thể thay đổi bản thân, và chúng ta là chuột. Cậu ấy sẽ đi khỏi sớm thôi, và giờ bố biết cách vào trong rồi đấy. Cứ trộm tất cả những gì bố muốn.

Django: Con không vào sao?

Remy: Con giờ chẳng còn thấy ngon miệng nữa rồi.

🇺🇸

Remy: You’re right, Dad. Who am I kidding? We are what we are, and we’re rats. Well, he’ll leave soon, and now you know how to get in. Steal all you want.

Django: You’re not coming?

Remy: I’ve lost my appetite.

🔎

Lần này Remy buông xuôi. Anh thừa nhận rằng mình đang lừa dối bản thân, và thừa nhận sự bất lực của mình trong việc thay đổi tự nhiên. Anh chấp nhận thân phận loài chuột của mình. Django hẳn cũng từng có một ngày buồn bã như thế.

🇻🇳

Mustafa: Thưa ngài, ngài đã biết ngài muốn ăn gì tối nay không?

Ego: Có, tôi nghĩ là tôi biết. Sau khi đọc nhiều lời tâng bốc quá lố về anh đầu bếp mới của nhà hàng, anh có biết tôi đang thèm thưởng thức cái gì không? Một góc nhìn. Đúng thế. Tôi muốn có một góc nhìn thật tươi ngon, không lẫn vào đâu, được chuẩn bị kỹ lưỡng. Anh có thể giới thiệu một chai rượu ngon đi kèm với nó không?

Mustafa: Thưa ngài cái nào cơ?

Ego: Với góc nhìn. Hết rồi à, tôi đoán thế?

Mustafa: Tôi…

Ego: Tốt lắm. Vì các anh đã hết góc nhìn và dường như chẳng có ai khác có nó ở cái thành phố tm lm này, nên hay là ta thỏa thuận vầy đi. Các anh cung cấp món ăn, tôi cung cấp góc nhìn. Và tôi nghĩ một chai Cheval Blanc 1947 sẽ hợp với nó đấy.

Mustafa: Tôi e là tôi… lựa chọn cho bữa tối của ngài là gì ạ?

Ego: ng dy gin d] Bảo với bếp trưởng Linguini của các anh rằng tôi muốn bất cứ thứ gì mà anh ta dám phục vụ tôi. Bảo anh ta hãy trổ hết tài năng ra mà thuyết phục tôi.

🇺🇸

Mustafa: [taking Ego’s order] Do you know what you’d like this evening, sir?

Ego: Yes, I think I do. After reading a lot of overheated puffery about your new cook, you know what I’m craving? A little perspective. That’s it. I’d like some fresh, clear, well-seasoned perspective. Can you suggest a good wine to go with that?

Mustafa: With what, sir?

Ego: Perspective. Fresh out, I take it?

Mustafa: I am, uh…

Ego: Very well. Since you’re all out of perspective and no one else seems to have it in this bloody town, I’ll make you a deal. You provide the food, I’ll provide the perspective, which would go nicely with a bottle of Cheval Blanc 1947.

Mustafa: [Visibly confused] I’m afraid… your dinner selection?

Ego: [stands up angrily] Tell your chef, Linguini, that I want whatever he dares to serve me. Tell him to hit me with his best shot.

Also read: Is there such a concept of “clear food”?

🔎

“Perspective” quả là một từ đắt, một mot juste. Nhiều người sẽ bảo đây chỉ là ngôn từ sáo rỗng để che đậy, là cách dùng hình ảnh bóng bẩy để đấm vào mặt người khác. Thì… cũng không sai. Rõ ràng, nếu bạn xem cẩn thận từng khung hình một, thì sẽ thấy cách tôi chọn khung hình cứ như là đang xuyên tạc bản tính thật của ông ấy vậy. Trong phim ông ấy đặt ra câu hỏi thách thức, cổ ngẩng cao, nhìn người hầu bàn bằng nửa con mắt, nhe răng đòi ăn tươi nuốt sống. Cái cảnh tôi lấy chắc chắn chỉ là trùng hợp với khuôn mặt của người tử tế thôi, chứ làm sao mà vậy được.

Xem ba bốn lần cảnh này, đặc biệt là khúc nhe răng ăn tươi nuốt sống, cộng thêm cái giọng khàn khàn, tự nhiên tôi lại liên tưởng đến rồng Smaug trong phim Hobbit. I am fire I am death :v

Tuy vậy, như các bạn đã biết, về sau thái độ của ông ấy thân thiện hẳn ra. Ông ấy đã đứng ngắm trăng rất lâu, và cuối cùng sẵn sàng đạp đổ những gì mình đã từng nói trước đó. Nên nếu Remy vẫn luôn tin rằng con người là tốt dù bằng chứng ngược lại rành rành trước mắt, thì tôi cũng phải mô tả ông ấy như một người thân thiện bất kể ông ấy hung tợn ra sao. Để có thể cung cấp được một góc nhìn mới thì ta phải tạm hoãn lại góc nhìn vốn có đã. Việc của mình là cung cấp góc nhìn mới cho ông ấy, còn việc đánh giá ông ấy thân thiện hay hung tợn hãy để tự ông ấy làm.

🇻🇳

Gusteau: Vậy là chúng ta bỏ cuộc

Remy: Sao ông lại nói thế?

Gusteau: Chúng ta đang ở trong một cái lồng bên trong một cái cốp xe, chờ đợi một tương lai đầy đồ ăn đông lạnh.

Remy: Không, tôi mới là người trong lồng. Tôi mới bị bỏ cuộc. Còn ông tự do mà.

Gusteau: Tôi chỉ tự do như trí tưởng tượng của cậu thôi. Như chính cậu vậy

Remy: Ôi, cho tôi xin. Tôi mệt mỏi với việc giả vờ lắm rồi. Tôi giả vờ làm một con chuột với bố tôi. Tôi giả vờ làm một con người qua Linguini. Tôi giả vờ ông tồn tại để tôi có ai đó nói chuyện! Ông chỉ nói những thứ mà tôi biết lâu rồi! Tôi biết tôi là ai! Tại sao tôi lại cần ông phải nói với tôi điều đó? Tại sao tôi cần phải giả vờ?

Gusteau: [Bật cười] Nhưng cậu không hề giả vờ, Remy ạ. Cậu chưa từng giả vờ.

🇺🇸

Gusteau: So, we have given up.

Remy: Why do you say that?

Gusteau: We are in a cage inside the car trunk awaiting a future in frozen food products.

Remy: No, I’m the one in a cage. I’ve given up. You are free.

Gusteau: I am only as free as you imagine me to be. As you are.

Remy: Oh, please. I’m sick of pretending. I pretend to be a rat for my father. I pretend to be a human through Linguini. I pretend you exist so I have someone to talk to! You only tell me stuff I already know! I know who I am! Why do I need you to tell me? Why do I need to pretend?

Gusteau: (CHUCKLING) But you don’t, Remy. You never did.

🔎

Khi bị nhốt trong lồng, Remy một lần nữa thừa nhận rằng mình đã lừa dối bản thân. Anh khẳng định là mình đã hết cách. Nếu ai vẫn dây dưa nói là anh còn cách, anh sẽ phát bực lên. “ĐỪNG NÓI GÌ THÊM NỮA. TÔI KHÔNG TIN ĐÂU.” Chẳng phải chỉ những kẻ ngây thơ mới tin rằng có thể làm được những điều bất khả sao? Thật khó chịu và phiền phức.

Bố Remy hẳn cũng từng có một ngày như thế.

Guesteau đã làm gì trong tình cảnh này? Ông bật cười. Bằng nụ cười đó, ông phủ nhận rằng anh là người lừa dối chính mình. Về cơ bản, ông đang phủ nhận cảm xúc của Remy, và yêu cầu anh phải tự thay đổi quan niệm của bản thân cho tới khi ông đồng ý thì thôi. Thật may là Gusteau là do Remy tưởng tượng ra chứ không phải người thật. Nếu là người thật thì rất có thể tâm trạng của Gusteau cũng chẳng thoải mái mà bật cười được như vậy. Và nếu có làm được thế nào cũng bị nhận thêm nhiều chỉ trích từ chính Remy hơn.

Bằng việc giữ cho tâm trí của Remy luôn ở chủ đề “đã chọn tin Linguini”, ông đã giúp anh không còn suy nghĩ về chủ đề “tôi đã lừa dối chính tôi”. Bằng việc chỉ nói về Linguini, Remy sẽ thay đổi đối tượng chú ý. Thay đổi đối tượng để chú ý cũng sẽ thay đổi góc nhìn của ta.

🇻🇳

Django: Con đi đâu đấy?

Remy Quay lại nhà hàng. Họ sẽ thất bại mất nếu không có con.

Django: Sao con phải quan tâm chuyện đó?

Remy: Vì con là đầu bếp!

🇺🇸v

Django: Where are you going?

Remy: Back to the restaurant. They’ll fail without me.

Django: Why do you care?

Remy: Because I’m a cook!

🔎

Sau khi được bố và anh mình giải cứu, Remy chạy ngay lập tức đến nhà hàng. Nếu Gusteau không chuẩn bị sẵn tinh thần cho Remy trước, thì rất có thể anh sẽ xin lỗi bố vì mình đã cãi lời, nhận ra gia đình mới là điều quan trọng nhất, và quay lại công việc kiểm tra thuốc độc trước đây. Nhưng giờ đây, thứ duy nhất anh còn nhớ về bản thân đó là anh là một đầu bếp. Còn đầu bếp đó là chuột hay là người anh cũng không quan tâm. Khái niệm “tôi là chuột” đã hoàn toàn rời bỏ tâm trí anh. Anh đã tự định nghĩa lại chính mình.

🇻🇳

Django: Remy.

Emile: Đừng làm thế.

Django: Remy. Đừng! Dừng lại!

Emile: Họ sẽ thấy em mất. Dừng lại.

Horst: Chúng ta đang không bàn về tôi. Mà chúng ta đang bàn về chuyện làm thế nào bây…

Mt đu bếp: CHUỘT!

Django: Remy!

Horst: Lấy tôi con dao.

🇺🇸

Django: Remy.

Emile: Don’t do it.

Django: Remy! Don’t! Stop!

Emile: They’ll see you. Stop.

Horst: We’re not talking about me. We’re talking about what to do right…

Chef: RATS!

Django: Remy.

Horst: Get my knife.

🔎

Việc anh là chuột vốn không liên quan gì đến việc nấu ăn, nhưng bây giờ người đầu bếp này phải giải quyết vấn đề chuột – người cho xong, một lần cho mãi mãi. Thành kiến này đã biến đổi anh đến mức bây giờ anh sẵn sàng bỏ cả mạng sống của mình để thay đổi nó. Phải là một kẻ đến cái mạng của mình còn không tiếc mới có thể làm những người có thành kiến phải suy nghĩ lại.

🇻🇳

Linguini: ĐỪNG ĐỤNG VÀO NÓ!

🇺🇸

Linguini: DON’T TOUCH IT!

🔎

Emile và Django tận mắt chứng kiến Linguini ra bảo vệ Remy như thế nào. Nếu Linguini chỉ ra trễ một giây thôi, chắc chắc Remy đã mất mạng.

Điều này làm đảo lộn mọi quan niệm của Django. Linguini giờ đây không chỉ là con người đầu tiên chơi thân với loài chuột, mà trên hết, còn là ân nhân cứu mạng của con mình. Ông buộc phải tra vấn lại toàn bộ thế giới quan của mình, và phải định nghĩa lại thế nào là “con người”.

🇻🇳

Linguini: Tôi biết điều này nghe thật điên khùng, nhưng, sự thật đúng là đôi lúc nghe điên khùng thật. Nhưng điều đó không có nghĩa là nó không phải là sự thật. Và sự thật là, tôi không hề có tài năng gì hết. Nhưng con chuột này, chính nó là người đứng sau các công thức đó. Nó chính là người đã nấu ăn. Người đầu bếp thực sự. Nó đã trốn dưới cái mũ đầu bếp của tôi. Nó điều khiển hành động của tôi. Nó là lý do tôi có thể nấu những món ăn hấp dẫn mọi người. Là lý do khiến Ego ở bên ngoài cánh cửa kia. Mọi người đã khen tôi vì tài năng của nó. Tôi biết điều này thật khó tin, nhưng mà này, mọi người đã tin là tôi biết nấu ăn, phải không?

Nghe này, chuyện này là có thể. Nó nghe thật điên rồ, nhưng nó sẽ làm được. Chúng ta có thể trở thành nhà hàng danh giá nhất Paris, và chú chuột này, chú đầu bếp nhỏ xuất sắc này, có thể đưa ta tới đó. Mọi người nghĩ sao? Mọi người cùng tôi chứ?

🇺🇸

Linguini: I know this sounds insane, but, well, the truth sounds insane sometimes. But that doesn’t mean it’s not the…the truth. And the truth is, I have no talent at all. But this rat, he’s the one behind these recipes. He’s the cook. The real cook. He’s been hiding under my toque. He’s been controlling my actions. He’s the reason I can cook the food that’s exciting everyone. The reason Ego is outside that door. You’ve been giving me credit for his gift. I know it’s a hard thing to believe, but, hey, you believed I could cook, right?

Look, this works. It’s crazy, but it works. We can be the greatest restaurant in Paris, and this rat, this brilliant little chef, can lead us there. What do you say? You with me?

🔎

Ở đây Linguini đang cố gắng nói rằng: dù mọi người có tin nó hay không, thì đây chính là sự thật. Nói theo nhà văn Phillip Dick thì “thực tại là thứ sẽ không mất đi khi bạn ngừng tin vào nó”. Đây chính là điều Django đã cố gắng nói cho Remy biết. Đây cũng là điều Remy đã cố gắng nói cho Django biết.

🔎

Cô biết anh không sai, nhưng cô cũng không biết mình đã làm gì sai. Cô không trách anh kém cỏi, mà trách đã không nói chuyện này sớm hơn, để bây giờ thành ra lừa dối cô. Ở phía anh, anh cũng muốn nói ra cho cô biết từ lâu lắm chứ. Anh cũng chẳng ngại nói rằng mình kém cỏi bất tài, nhưng anh vẫn không dám làm. Nếu anh chưa thể đảm bảo sự an toàn cho Remy, thì làm vậy sẽ là nguy hiểm. Nghĩa là, anh cảm thấy mình cần phải giải quyết vấn đề định kiến về loài chuột nói chung của cô trước thì mới có thể thú nhận sự bất tài của mình một cách thoải mái được.

Nhưng có thật cô có định kiến đó không? Hay cô chỉ sốc lúc đầu, nhưng rồi sẽ tự thấy chú chuột ấy cũng có hoàn cảnh hệt như mình? Tức là, thật ra anh chỉ cần bâng quơ hỏi “em cảm thấy gì về việc một chú chuột biết nấu ăn?”, thì chắc hẳn nó sẽ kích thích trí tưởng tượng của cô. Cô sẽ nhớ lại cái thời cô mới đi xin việc, khi cô phải chịu nhiều lề luật chỉ vì mình là phụ nữ. Anh chưa hề đặt câu hỏi này cho cô, nhưng trong vô thức đã thay mặt cô trả lời nó. Và tất nhiên câu trả lời của anh trật lất. Thế nên, câu hỏi đó không chỉ là để cô chuẩn bị tinh thần làm quen với chuột, mà còn là để anh có được cơ hội cảm thấy cô hoàn toàn không giống mình nghĩ.

Tại sao anh lại không đặt được câu hỏi này? Vì để có thể mà hỏi thì ít nhất cũng phải nghĩ ra được câu hỏi đã. Đứng từ ngoài thì thấy đơn giản, nhưng chỉ có người trong cuộc mới thấy bít đặc. Chỉ cần nghĩ đến việc cô sẽ sốc thôi, là đầu óc của Linguini sẽ tự bế quan tỏa cảng chính mình, không cho anh nghĩ tiếp. Và kể cả khi anh lạnh lùng, nhất quyết phải giải quyết cho bằng được, thì công việc bếp núc không cho phép anh thảnh thơi nghĩ về chuyện tìm hướng giải quyết. Để có thể làm sáng tỏ bất cứ điều gì thì đều cần phải suy nghĩ. Chỉ cần có bất kỳ việc gì choán lấy tâm trí ta, thì ta không thể kết nối mọi dữ kiện, dù dữ kiện thì đã có sẵn hết. Ta có thể có linh cảm là sẽ có lối ra cho vấn đề này, nhưng việc bảo vệ Remy đòi hỏi nhiều sự chắc chắn hơn là linh cảm. Tới chừng nào mọi dữ kiện được kết nối hết thì mới có thể nói ra dứt khoát, còn không thì anh sẽ cứ ở một cảm giác lưng lửng, hoang mang.

Cái ý của Remy khi nói về thế giới mong manh thật ra là đang nói đến sự mong manh của quá trình tư duy. Và tư duy không chỉ là nằm gác tay lên trán là xong, mà còn phải ghi lại các suy nghĩ rời rạc rồi sau đó sắp xếp các ý lại cho rõ ràng. Nói chung, chỉ khi nào suy nghĩ được trình bày dưới dạng văn bản thì mới mong không sợ rằng mình đang sai. Còn hễ mà còn sợ mình đang sai thì anh sẽ còn bị cứng họng mỗi khi cô hỏi “có chuyện gì thế?”, mặc dù anh biết anh không sai.

Chính vì như vậy, nên những người có thể giúp người khác thay đổi quan niệm nhất lại là những người không bao giờ ở trạng thái sẵn sàng để giúp. Sự rảnh rỗi là điều tối quan trọng để hàn gắn mọi thứ. Thế nên, mặc dù cô rất muốn tát anh vì anh đã không nói sớm, thì cô cũng hiểu đó không phải là lỗi của anh. Cô nhớ lại những lần đã dí dao vào cổ anh, đã tát anh nổ đom đóm mắt, và đã xém xịt hơi cay vào mắt anh. Cô nhớ lại những điều đó, và nhận ra mình đã làm ngược lại tất cả những gì mình thực sự mong muốn. Tất cả những gì cô có thể làm bây giờ là nuốt ngược lại và bỏ trốn.

🇻🇳

Remy: Bố.

Remy: Bố à, con không biết nói gì nữa.

Django: Bố đã sai về những người bạn của con và cả về con nữa.

Remy: Con không muốn bố nghĩ con đang chọn những thứ này trên cả gia đình. Con không thể chọn giữa hai nửa của chính mình.

Django: Bố không nói về chuyện nấu ăn. Bố đang nói đến suy nghĩ của con. Việc này thực sự rất có ý nghĩa với con?

(HUÝT SÁO)

Django: Chúng ta không phải là những đầu bếp, nhưng chúng ta là gia đình. Con hãy bảo chúng ta phải làm gì, và chúng ta sẽ làm nó.

🇺🇸

Remy: Dad.

Remy: Dad, I don’t know what to say.

Django: I was wrong about your friend and about you.

Remy: I don’t want you to think I’m choosing this over family. I can’t choose between two halves of myself.

Django: I’m not talking about cooking. I’m talking about guts. This really means that much to you?

(WHISTLES)

Django: We’re not cooks, but we are family. You tell us what to do, and we’ll get it done.

🔎

Đây là nút thắt cuối cùng của bố con Remy được giải quyết. Ta thấy, sau rất nhiều xung đột thì các nhân vật mới có thể nói cho nhau nghe điều mà họ đã muốn nói cho nhau nghe từ rất lâu. Họ đã phải trải qua một quá trình tái định nghĩa tất cả các khái niệm để có thể lắng nghe được nhau. Remy đã phải định nghĩa lại thế nào là “gia đình”, Django phải định nghĩa lại thế nào là “loài người”, và Colette phải định nghĩa lại thế nào là “Linguini” và “loài chuột”. Họ không khác gì những ông thầy bói mù xem voi: cùng nói về “con voi” nhưng lại hiểu theo những cách hiểu khác nhau. Mà nếu mà có những cách hiểu khác nhau cho cùng một cái tên, thì đây chính là những từ đồng âm khác nghĩa.

Linguini thì xém nữa phải định nghĩa lại thế nào là “Remy”.

🇻🇳

Remy: Đội ba sẽ lo xử lý cá. Đội bốn, đồ quay. Đội năm, thịt nướng. Đội sáu, nước xốt. Tất cả vào vị trí. Nhanh, nhanh, nhanh!

🇺🇸

Remy: Team three will be handling fish. Team four, roasted items. Team five, grill. Team six, sauces. Get to your stations. Let’s go, go, go!

🔎

Con trai thủ lĩnh tất nhiên sẽ thừa hưởng tố chất chỉ huy ?

Cảnh Linguini chạy bàn rót rượu cho Ego

🔎

Trước đây Ego làm anh sợ chết khiếp, thì giờ Ego còn chẳng là cái đinh. Khi nào sự chú ý của anh dành cho Ego chỉ là con số 0 thì anh mới có thể phục vụ Ego chu đáo được.

Có một câu nói của Cao Huy Thuần mà tôi lặp đi lặp lại khá nhiều trong blog này: “Một con én mải miết đưa thoi. Mùa xuân có đến hay không, én không đặt vấn đề.” Để có thể làm được một điều gì đó (như đem mùa xuân tới chẳng hạn), cách tốt nhất là không nên nghĩ gì về nó. Ví dụ:

  • Remy không nghĩ gì về việc anh ấy là chuột → Remy giải quyết được vấn đề chuột – người
  • Gusteau không đoái hoài tới cảm xúc của Remy → Gusteau giúp được Remy khỏi bế tắc
  • Linguini không thấy là mình đang phục vụ Ego → Linguini phục vụ được Ego
  • Chim én không đặt vấn đề về mùa xuân → Chim én đem mùa xuân về

Chỉ khi nào cái mình đang muốn hướng tới được đặt ra khỏi tầm quan sát và không còn lởn vởn trong tâm trí của mình, thì ta mới làm nó tốt được.

Một số cách nói khác: đặt nó ra khỏi tầm quan sát, không chú ý đến nó, không đặt vấn đề gì tới nó, không đoái hoài gì đến nó, thờ ơ với nó, thấy nó không liên quan gì đến chuyện mình đang làm, hoàn toàn không nhận ra là nó đang tồn tại

Nhưng hẳn bạn cũng thấy có gì đó mâu thuẫn ở đây. Chẳng phải là để làm được một cái gì đó tốt nhất, ta nên toàn tâm toàn ý với nó sao? Đó là vì để đạt được bất cứ mục tiêu nào thì đều cần hoàn thành những bước nhỏ hơn. Khi ta toàn tâm toàn ý với mục tiêu nhỏ, thì ta sẽ tiến gần hơn đến mục tiêu lớn. Nhưng cũng vì toàn tâm toàn ý với mục tiêu nhỏ, mà việc mục tiêu lớn có đạt được hay không không còn lởn vởn trong tâm trí ta nữa. Nói cách khác, điều này trông mâu thuẫn nhưng thật ra lại hoàn toàn hợp lý.

Chính vì như vậy nên Lão Tử mới nói câu “Con đường vạn dặm bắt đầu từ một bước chân.” Chỉ cần quan tâm đến bước chân tiếp theo của mình thôi, là ta vừa có thể toàn tâm toàn ý đến công việc mà lại chẳng hề đoái hoài đến việc nó có đạt được hay không. Điều đó cũng có nghĩa, là với những ai còn đang mơ hồ để đạt mục tiêu lớn, thì họ mới còn đang chấp vào cái đích. Còn với những ai đã có một lộ trình rõ ràng rồi, việc đòi hỏi phải làm được bước lớn trước khi hoàn thành bước nhỏ bỗng trở nên buồn cười. Đó chính là lý do Gusteau bật cười trước Remy. Những người nhìn xa trông rộng thật ra chỉ là những người biết mình sẽ phải làm gì tiếp theo.

🇻🇳

Ego: Theo nhiều cách khác nhau, công việc của một nhà phê bình là dễ dàng. Chúng tôi ít khi chịu rủi ro, nhưng lại được tận hưởng một vị trí ở trên những người đã cống hiến công việc của họ và cả bản thân họ cho chúng tôi đánh giá. Chúng tôi rất hay dùng những lời chỉ trích tiêu cực, mà cả việc viết và đọc chúng đều rất vui. Nhưng sự thật cay đắng mà chúng tôi những nhà phê bình phải đối mặt đó là, khi thực sự xem xét kỹ càng mọi chuyện, những thứ bỏ đi hạng thường có khi lại nhiều ý nghĩa hơn là những chỉ trích của chúng tôi dành cho nó. Nhưng cũng có khi một nhà phê bình thực sự phải đối mặt với rủi ro, và đó là khi họ khám phá ra và bảo vệ những điều mới. Thế giới thường không tử tế với những tài năng mới, những sáng tạo mới. Những điều mới mẻ cần những người bạn.

Tối qua, tôi đã có một trải nghiệm mới mẻ, một bữa ăn ngoài sức tưởng tượng đến từ một nguồn gốc kì quặc không thể nào ngờ được. Nói rằng cả bữa ăn và người làm ra nó đã thách thức những quan niệm trước đây của tôi về việc nấu ăn ngon là còn chưa đủ xứng tầm. Phải nói là cả hai đã làm tôi chấn động đến tận tâm can. Trong quá khứ, tôi không hề giấu diếm sự xem thường của tôi đối với khẩu hiệu nổi tiếng của Bếp Trưởng Gusteau: “Ai cũng có thể nấu ăn.” Nhưng tôi nhận ra rằng, chỉ lúc này đây tôi mới thực sự hiểu được ý của ông ấy. Không phải tất cả mọi người đều có thể trở thành một nghệ sĩ lớn, nhưng một nghệ sĩ lớn có thể đến từ bất cứ đâu. Thật khó để tưởng tượng nguồn gốc khiêm tốn của thiên tài đang nấu ăn tại nhà hàng của Gusteau, người mà, theo quan điểm của kẻ phê bình này, hoàn toàn xứng đáng là đầu bếp danh giá nhất nước Pháp. Tôi sẽ sớm trở lại nhà hàng của Gusteau, nóng lòng được ăn thêm.

🇺🇸

Ego: In many ways, the work of a critic is easy. We risk very little, yet enjoy a position over those who offer up their work and their selves to our judgment. We thrive on negative criticism, which is fun to write and to read. But the bitter truth we critics must face is that, in the grand scheme of things, the average piece of junk is probably more meaningful than our criticism designating it so. But there are times when a critic truly risks something, and that is in the discovery and defense of the new. The world is often unkind to new talent, new creations. The new needs friends.

Last night, I experienced something new, an extraordinary meal from a singularly unexpected source. To say that both the meal and its maker have challenged my preconceptions about fine cooking is a gross understatement. They have rocked me to my core. In the past, I have made no secret of my disdain for Chef Gusteau’s famous motto: “Anyone can cook.” But I realize, only now do I truly understand what he meant. Not everyone can become a great artist, but a great artist can come from anywhere. It is difficult to imagine more humble origins than those of the genius now cooking at Gusteau’s, who is, in this critic’s opinion, nothing less than the finest chef in France. I will be returning to Gusteau’s soon, hungry for more.

🔎

Để Ego có thể nhận ra ý nghĩa thật sự của câu Ai cũng có thể nấu ăn, Ego đã phải tái định nghĩa lại toàn bộ những gì ông ấy đã quan niệm trước đây. Cái câu đó khi Ego lần đầu tiên nghe, nó đã không còn mang nghĩa gốc mà Gusteau nói, mà đã được khoác lên mình một cách hiểu hoàn toàn khác. Nói cách khác, nó đã bị biến nghĩa. Ego phải tự mình tìm cách đảo lại nghĩa của nó thì mới nhận ra được ý nghĩa gốc ban đầu.

Tại sao nó lại bị biến nghĩa? Vì bản thân Gusteau cũng không nói rõ ràng. Ý của ông ấy là Ai (dù xuất thân tầm thường đến mấy) cũng có thể nấu ăn, chứ không phải là Ai (dù khả năng nấu tệ đến mấy) cũng có thể nấu ăn. Nhưng do não chỉ có thể lưu được 3 đến 4 thông tin trong trí nhớ ngắn hạn, nên để phù hợp với việc lưu trữ và xử lý, cả cụm dài loằng ngoằng Ai dù xuất thân tầm thường đến mấy cũng có thể nấu ăn sẽ phải rút gọn thành Ai cũng có thể nấu ăn. Nhưng dưới lớp vỏ ngôn ngữ đó, khi được lôi ra xài lại, nó lại dễ bị hiểu thành Ai dù khả năng nấu tệ đến mấy cũng có thể nấu ăn. Cần phải hiển ngôn được cái ý ẩn đó thì người ta mới hiểu được. Nhưng điều đó là bất khả. Ngay từ đầu cái ý đó buộc phải bị loại khỏi câu để não có thể lưu trữ và xử lý nó.

Bất cứ quan niệm hay triết lý nào cũng cần sản xuất được những câu như vậy thì mới có thể truyền đi xa được.

Bạn Nguyễn Trần Anh gửi: Chuyện Tiểu Cúc | Một lời đáp 0 (0)

Vài dòng phản hồi, cho lời bình thơ trong bài Chuyện Tiểu Cúc

Chắc tại cơ duyên sảo hợp, mà mình được biết đến bài thơ này, cùng những lời bình trân trọng dành cho thơ và tác giả. Mà, bởi tác giả (bài viết) đã dành nhiều tâm, nhiều tình cho lời bình luận về bài thơ, mình đọc rồi, bỗng cảm thấy phải viết một điều gì, để hồi đáp cái tâm tình ấy. 

Thơ viết:

Tiểu Cúc này, Tiểu Cúc của ta
Mùa thu nói điều gì rất lạ:
Lá đổ vàng trầm tư sắc lá
Mùa thu nói điều gì rất lạ:
Heo may qua không một chút tình cờ.
Con dế buồn hát một điệu bơ vơ
Dòng sông nhỏ bay về trời làm bão
Lão lang thang lạc nhịp bỗng quay đầu
Thấy cuộc đời vẫn hồn nhiên tấu nhạc.

Tiểu Cúc này, Tiểu Cúc của ta đâu?
Em chớ nghe mùa thu say – nói nhảm
Em chớ nghe vầng trăng khóc trên trời
Đàn se sẻ một chốc bỗng lên ngôi
Tha cọng cỏ thả trên đồi mộng mị.
Người trăm năm liệu có biết đi tìm?
Chuyện Tiểu Cúc, chữ Tình ai viết vội…

Tiểu Cúc à, Tiểu Cúc của ta ơi!
Ngày mùa hạ Tiểu Cúc hãy rong chơi
Đêm mùa thu-xin về đây nằm ngủ…

***

Hoa cúc nhỏ mỏng như lời nói dối
Em như tơ – hóa mộng giữa sương ngời…
….
Tiểu Cúc à…
…Tiểu Cúc của ai ơi?

Bình viết, 

Bài thơ là một bức chân dung, phác thảo Tiểu Cúc như là một cuộc đời đầy đong những kỷ niệm và cảm nghiệm – với sắc lá vàng, gió heo may, tiếng dế ca, cơn mưa mùa, và lão lang thang. Và Tiểu Cúc, trong ánh mắt của một kẻ si mê, đang lạc lối giữa trập trùng cảm xúc ấy. Kẻ si mê, hay tác giả kia, thì mải miết gọi với, mải miết đeo đuổi, còn Tiểu Cúc, thì cứ lạnh lùng mà làm ngơ. “Ai mặc kệ được sự mặc kệ của Tiểu Cúc, thì mới là người Tiểu Cúc cần tìm”, chính là ý vậy. Song, dẫu được theo đuổi đầy nhiệt thành, Tiểu Cúc lại chẳng chọn để mình sà vào lòng tác giả. Ngược lại, quyết định hoá thành hư ảo, đắm vào mỹ mộng, rồi tan đi. 

Mình, đọc bình văn lần thứ nhất, chỉ thấy đồng tình: bởi ai chê bài thơ này rời rạc, thì thật là chẳng biết thưởng thơ. Đọc đến lần thứ hai, thấy hết đồng tình, bởi cách nhìn của mình về bài thơ thật ra hơi khác. Mà đọc tới lần thứ ba, tư, năm… thì chỉ thấy còn lại trên con chữ, những lời tự bạch của người viết bình văn. 

Lần đầu chạm tới bài thơ, mình liền cảm thấy lâng lâng. Có lẽ một phần là vì thơ thật nhịp nhàng đầy giai điệu. Nghe mỗi lời thơ như một lần đưa võng, đu đưa lòng người đọc vào một chốn tư yên. Lại nói, bài thơ đọc lên liền nghe như mùa Thu đã về rất cận, như thể Thu hiện diện quanh khắp, trong mọi giác quan và trong mọi cảm nhận. Thơ như thế, ắt không thể không hay. 

Lại nói, thực ra, Tiểu Cúc đối với mình không phải là một bức chân dung, mà là một ước vọng. Từ lúc xuất hiện, Tiểu Cúc đem về cả một không gian dậy cả mùa, như nói rằng bên em, người ta chạm mặt với vô vàn ký ức sinh động của mùa Thu – mà không gặp em, không phải cùng em, thì khó lòng nào người ta cảm thấy được. Tiểu Cúc đem đến sự cảm nghiệm, và cảm nghiệm làm ta khao khát – khao khát chính cảm nghiệm, và khao khát em. 

Tiểu Cúc này, Tiểu Cúc của ta đâu?
Em chớ nghe mùa thu say – nói nhảm

Người trăm năm liệu có biết đi tìm?
Chuyện Tiểu Cúc, chữ Tình ai viết vội…

Tha thiết yêu Tiểu Cúc, mong muốn có Tiểu Cúc, nên mới sinh ra cái câu hỏi khao khát “Tiểu Cúc của ta đâu?”. Mà, khao khát ấy, còn như kèm cả xót thương, bởi Tiểu Cúc chỉ cần một người – người trăm năm ấy – thôi. Nhưng “người trăm năm” dường như chẳng biết tìm kiếm em. Cho nên, dẫu được khao khát, Tình em lại vẫn chưa trọn.

Tiểu Cúc à, Tiểu Cúc của ta ơi!
Ngày mùa hạ Tiểu Cúc hãy rong chơi
Đêm mùa thu-xin về đây nằm ngủ…

Có cảm giác, bài thơ như là tuyệt vọng ở sau hai dấu chấm lửng. Dấu đầu tiên, là cái nhận thức bàng hoàng rằng dẫu Ta khao khát em, Ta vẫn không phải là người em cần; còn dấu thứ hai, là xót xa rằng dẫu Ta chờ đợi em, lời ngỏ mời của Ta chỉ là tiếng mời bị buông lơ, tuyệt vọng. Tiểu Cúc chẳng cần Ta, dẫu rằng em cần một sự hiện diện nào đó.

Chính bởi thế, mà Tiểu Cúc là một ước vọng xa vời. Bởi em chọn tan đi, tan thành mộng, mau mất đi như lời nói dối, trong sự chờ đợi một “người trăm năm biết đi tìm”. Và em mãi chẳng thuộc về, Ta.

Cũng là bởi cách nhìn vào bài thơ, và cảm nhận bài thơ thật khác nhau, mà mình cảm thấy – rất mạnh mẽ, từ bình văn, con người của tác giả. Cách nhìn của tác giả đến bài thơ, và đến Tiểu Cúc, thật cá nhân, chân thật, và đầy tính con người. (Khác với cách nhìn của mình, chắc hơi nhiều… drama!?) Một người nghĩ nhiều, và đôi khi cô độc; một người có nhiều suy tư về giá trị của bản thân, cũng như giá trị của mỗi cá nhân; đồng thời, cũng là một người kiên quyết với lựa chọn của chính mình, và cũng có một tấm lòng biết yêu thương mãnh liệt. 

Và bài viết, dẫu chỉ bình một đôi câu thơ, lại cũng gợi lên những câu hỏi làm người ta phải ngẫm. Giả như, liệu, có nên mải miết sống trọng theo cái lý tưởng của mình, đến tan thành giấc mộng? Và liệu người yêu thương, dẫu không thuộc về mình (nữa), có hạnh phúc không. 

Tựu trung lại, đọc được bài bình văn này, mình như đi lạc vào một nơi xa lạ. Lạc giữa những câu thơ rất thơ, và giữa những lời văn đanh thép đầy cá tính. Và, cũng không biết tác giả bài bình văn lỡ đọc được lời phản hồi này sẽ nghĩ gì. Chỉ mong rằng tác giả hiểu, mình chẳng dám ngông cuồng khen chê, mà đang chân thành góp thêm một lời nhiều chuyện.

Mà, lại thêm một lời nhiều chuyện nữa: Tiểu Cúc và Ta, nếu đã lựa chọn, đừng hối tiếc.

07.05.2019

(Bài gốc: Chuyện Tiểu Cúc|Một lời đáp – Nhà của Gió)

Bạn Đoàn Phương Thảo gửi: Chuyện Tiểu Cúc 0 (0)

Thỉnh theo lời đề nghị hết sức chân thành, tôi quyết định góp một lời bình về “Chuyện Tiểu Cúc” cho những người yêu thơ dù không mấy sẵn sàng. Lý do thì đã rõ, thứ nhất là tôi còn mơ hồ về bài thơ ấy, thứ hai là tôi không phải dân chuyên. Mà dù không phải người trong ngành, tôi cũng hiểu được một bài thơ hay luôn có vẻ đẹp, ẩn chứa thông điệp nào đó. Nhiệm vụ của người bình thơ là phải làm rõ nó ra, đẩy cái ý hay, cái đẹp ấy lên cho mọi người cùng thưởng thức, thậm chí lôi ra cái vẻ riêng mà không phải độc giả nào cũng thấy được, dù cho cái đẹp là một khái niệm trừu tượng và luôn biết cách làm bất lực ngôn từ. Giống như dù Đạo không thể diễn giải ra nhưng ta vẫn cần dùng lời để nói về Đạo là vậy. Suy đi tính lại, đứa hay đọc chùa như tôi nghĩ mình nên có chút trách nhiệm với bài thơ và với tác giả.

Bài thơ mở đầu bằng tiếng gọi thân thương, tiếng gọi một cô gái trong hình hài bông cúc nhỏ bé:

Tiểu Cúc này, Tiểu Cúc của ta
Mùa thu nói điều gì rất lạ:
Lá đổ vàng trầm tư sắc lá
Mùa thu nói điều gì rất lạ:
Heo may qua không một chút tình cờ.

“Lá đổ vàng” và “gió heo may” là tiếng nói riêng của mùa thu, là cách thức mùa thu giao tiếp với con người và giao thoa với cảm xúc. Nó đứng riêng, tách mình với tất cả các thời điểm khác trong năm và mang cái hồn riêng biệt động lòng tác giả. Ta đã quen với nỗi niềm vu vơ, lành lạnh, man mác của “heo may” xuất hiện xuyên suốt trong tập “Dấu vết thiên di”. Thu đến với lá vàng và gió se lạnh, hiển nhiên như nó vẫn là, từ năm này qua năm khác. Chính vì nhận ra những dấu hiệu của mùa thu ấy không hề tình cờ, thật bình thường và hiển nhiên quá, nên bỗng dưng tác giả thấy “rất lạ” vì lâu nay không để ý đến cách mà mọi sự vận động rất đỗi tự nhiên.

Hoa cúc từ lâu đã trở thành một biểu tượng cho mùa thu, điều này chẳng ai bàn cãi. Nhưng tiếng gọi Tiểu Cúc ngay từ câu thơ đầu tiên khiến ta dấy lên mối nghi ngờ. Là hình ảnh Tiểu Cúc đã gợi lên cả một mùa thu sống động như thật hay thu về nhắc nhớ đến bóng dáng thân thuộc của Tiểu Cúc? Tôi đồ rằng câu trả lời nằm gọn trong trong ý thứ nhất, vì chúng ta hãy cùng nhìn xem hình ảnh Tiểu Cúc nối liền, “dây mơ rễ má” và rung động mạnh mẽ đến thế giới tâm tưởng như thế nào:

Mùa thu nói điều gì rất lạ:
Lá đổ vàng trầm tư sắc lá
Mùa thu nói điều gì rất lạ:
Heo may qua không một chút tình cờ.
Con dế buồn hát một điệu bơ vơ
Dòng sông nhỏ bay về trời làm bão
Lão lang thang lạc nhịp bỗng quay đầu
Thấy cuộc đời vẫn hồn nhiên tấu nhạc.

Tất cả những hình ảnh gợi ra trong đoạn này là từng phần nhỏ của cả một bức tranh thu rộng lớn chứ không hề rời rạc. Có điều bức tranh này khiến ta có cảm giác cô đơn, trật nhịp trong cái bao la rộng ngợp, mênh mang xa mãi. Nào là “heo may”, “trầm tư”, “buồn” rồi đến “bơ vơ”, “bão”, “lang thang”, “lạc nhịp” với mức độ tăng tiến. Tôi đã mường tượng ra một cánh đồng rộng lớn trải dài ngút mắt bên cạnh con sông trước khi bão về. Bầu trời xám lại mù mịt trong gió. Những gợn sóng xô nhau vỗ nước văng ra thành từng giọt như bay về trời để làm mưa. Hình ảnh dòng sông cũng là một hình ảnh quen thuộc trong thơ Nguyễn Băng Ngọc, vừa là dòng sông của hiện tại, dòng sông Hồng chảy nặng phù sa nơi tác giả được nuôi dưỡng và trưởng thành “Cây cơm nguội vàng trút lá đầu đông/Và những buổi chiều nắng tắt trên sông”, vừa là dòng sông hồi ức “Một khúc sông trôi chở miên man những suy tư thời thiếu nữ”, “Người hoạ sĩ bước ra từ giấc mơ/Đi qua sông, đi lạc miền hoài niệm”, vừa là dòng tâm tưởng “Gửi cho anh dìu dịu màu lá mới/Màu dòng sông bình yên – như màu trái tim biết đợi”. Có những khi dòng sông bám lấy cô gái như một đứa trẻ đáng yêu “Có dòng sông màu hồng chảy miết/ Quanh cổ chân bé nhỏ đung đưa”. Có những khi dòng sông như dòng nước mắt chảy cuốn xuôi nỗi buồn “Và chuyện dòng sông màu đỏ…/…bốn mùa say…/Chảy quanh co hờn tủi con phố ngắn/Dường như Mặt Trời khóc ai bên chiều lặng/Nước mắt rơi, loang lổ trải sông dài…”. Dòng sông biến hóa khôn lường là thế, trở về trong “Chuyện Tiểu Cúc” không còn dáng vẻ hiền hòa, không một giọt nắng đậu lấp lánh áng sông trôi. Dòng sông đang trở mình, run lên như thế giới nội tâm đầy xáo động. Ẩn hiện trong bức tranh thiên nhiên tâm tưởng ấy lẻ loi hình ảnh một “lão lang thang lạc nhịp bỗng quay đầu”. Con người đó chẳng có tên riêng dù đã bước vào cuộc hành trình từ lâu. Ôi cái sự tự do, lãng du nhưng đơn độc và nhỏ bé. Đó là cảm giác mà Tiểu Cúc mang đến cho tác giả, thứ cảm giác định hình luôn khung cảnh xung quanh. Giống như nỗi buồn hay gắn liền với khung cảnh tối, lạnh. Nghĩ về Tiểu Cúc, tác giả liền tưởng tượng ra cả một thế giới ôm trọn lấy cô. Tiểu Cúc tự tại và không lo nghĩ đến cái nhìn từ bên ngoài. Thế nhưng có đôi khi cô cũng quay đầu lại, để thấy rằng cuộc đời vẫn trôi như thế dù cô có chú ý đến hay không, đời vẫn thật thà “hồn nhiên tấu nhạc” dẫu trong lòng cô là giông bão. Chợt nhận ra điều ấy, nỗi buồn lo bỗng chốc trở nên vô lý và tan đi.

Tiểu Cúc này, Tiểu Cúc của ta đâu?
Em chớ nghe mùa thu say - nói nhảm
Em chớ nghe vầng trăng khóc trên trời
Đàn se sẻ một chốc bỗng lên ngôi
Tha cọng cỏ thả trên đồi mộng mị.
Người trăm năm liệu có biết đi tìm?
Chuyện Tiểu Cúc, chữ Tình ai viết vội…

Có người cho rằng câu hỏi “Tiểu Cúc của ta đâu” là ám chỉ Tiểu Cúc đang lạc lối trong dòng suy tư ngổn ngang của chính mình. Tôi không nghĩ thế vì đơn giản Tiểu Cúc không hề đi lạc, cô ấy biết cách đi đến nơi mình muốn đến. Câu hỏi ngỏ là cách gọi với một cô gái đang không ở gần bên “anh”, ý tứ rằng “em ơi hãy lại đây nghe anh nói”. Em đừng để bị cám dỗ bởi vẻ đẹp nơi ấy vì đối với anh, nó xa xôi và có vẻ vô thực, vô dụng: “mùa thu say nói nhảm”, “vầng trăng khóc trên trời”. Nhưng Tiểu Cúc có lý lẽ của riêng mình, cô để cho cảm xúc “lên ngôi” và lấn át giọng nói anh. Thế giới của cô có gì anh nào đâu biết, “đàn chim sẻ”, “đồi mộng mị”, ngay đến ngọn cỏ, lá cây cũng là một phần trong đó. Thế giới không có thực nhưng mang đến sức sống thực, là nơi cư ngụ, là nơi cô tạm trốn đi những toan tính đời thường, thả lỏng và bình yên. “Tôi-đã nhiều khi-thấy bóng mình nằm yên trên một ngọn đồi, dưới một bóng cây tán rộng. Một ngọn đồi xanh xao mềm mại, rưng rưng tiếng chim qua các ngọn cây. Còn tôi, tôi nằm đó xuôi tay thanh thản.”, “Ngọn đồi nhỏ đó, như niềm an ủi nỗi lòng, gợi nhắc tôi nghỉ ngơi và an thái. Muôn nẻo đường tôi đi có một chốn dừng chân. Nơi mà chỉ cần nằm xuống và nhắm mắt lại, ngọn đồi ấy sẽ ôm trùm tôi rồi biến vào tận cùng hư ảo.”. Vậy nhưng với cái nhìn vật lý từ bên ngoài, anh tưởng cô như người say, bị vẻ đẹp ảo mộng kia mê hoặc và cứ chìm vào đó mãi. Anh liệu có biết đi tìm em không? Vì hình như anh yêu em mất rồi. Anh chẳng biết những điều anh cho là phù du hoá ra lại rất có ý nghĩa với em. Anh chẳng thể hiểu được, chẳng thể nắm bắt được em. Anh không thấy những gì em nhìn thấy. Mà thật ra chính Tiểu Cúc cũng đang trông mong một người có thể tìm đến khoảng không bí mật của mình. Cô chờ đợi “người trăm năm” trong thinh lặng, chỉ viết vội một “chữ Tình” dẫn lối, buộc người yêu thương cô tự kiếm tìm.

Tiểu Cúc à, Tiểu Cúc của ta ơi!
Ngày mùa hạ Tiểu Cúc hãy rong chơi
Đêm mùa thu-xin về đây nằm ngủ…

Tiếng gọi Tiểu Cúc da diết, đong đầy lo lắng và yêu thương. Tác giả muốn Tiểu Cúc sống là chính mình, chẳng tình yêu nào lớn lao hơn thế nữa. Ngay cả khi em tồn tại nơi “mùa hạ” bản thân không thuộc về, em hãy cứ “rong chơi” vô ưu vô tư. Khi đêm thu đến, hãy trở về với khoảng lặng của riêng em, để nghỉ ngơi và thanh thản, để hồi sinh nguồn năng lượng.

Hoa cúc nhỏ mỏng như lời nói dối
Em như tơ - hóa mộng giữa sương ngời…
....
Tiểu Cúc à...
...Tiểu Cúc của ai ơi?

Tôi đã ngồi ngẫm nghĩ câu này mãi: “Hoa cúc nhỏ mỏng như lời nói dối”. “Lời nói dối” ở đây là gì? Liệu có phải vì em vừa muốn anh đến, vừa không chào đón, nửa kín nửa hở mời gọi rồi cuối cùng lại lựa chọn “hoá mộng” nên tưởng như em đang lừa dối anh? Hay là em đang lừa dối chính bản thân mình khi muốn vùi mãi trong mộng tưởng? Chữ “mỏng” ở đây đã làm rất tốt công việc của nó khi ranh giới giữa hư và thực, giữa thật thà và lừa dối rất mong manh. Và dù mâu thuẫn là thế hoặc chính vì mâu thuẫn là thế, Tiểu Cúc lựa chọn miền hư ảo đầy ánh sáng “hoá mộng giữa sương ngời”. Khoảnh khắc ấy cô trở nên nhẹ bẫng, chẳng còn lưu luyến điều gì rồi tan đi trong rực sáng thuần khiết. Ta tưởng như có đức Phật, có một ông chúa vừa xuất hiện, Tiểu Cúc thoát ra khỏi vòng luân hồi, tan biến mãi vào hư không, chẳng còn buồn đau hay hạnh phúc, để người ở lại chỉ biết ngước mắt trông theo “Tiểu Cúc à, Tiểu Cúc của ai ơi”. Những dấu chấm lửng lơ là những tiếc nuối cuối cùng, những nghẹn ngào, những nhớ mong chưa thành hình dội đến, vang vọng trong không gian. Tiểu Cúc cuối cùng chẳng thuộc về ai, ngay cả bản thân cô ấy.

Có đôi điều thế này. Người thầy mà tôi vô cùng ngưỡng mộ – thầy Chu Văn Sơn đã từng nhận định: “Mỗi tác phẩm sống trong đời như một sinh mệnh riêng, tự lập. Có một thân phận riêng, một giá trị riêng, tự thân. Đọc văn, căn cứ tin cậy nhất, trước sau, vẫn là văn bản tác phẩm. Đó là một nguyên tắc. Và nhiều khi không biết gì về tác giả, vẫn có thể cảm nhận được tác phẩm. Nhưng hiểu và hiểu thấu đáo là hai cấp độ. Không am tường tác giả thì khó mà thấu đáo tác phẩm.” Hiểu được vậy, mong tác giả hãy thứ lỗi khi có một người vô duyên tự dưng đến xâm phạm vào suy tư cá nhân, để rồi đi vòng quanh, cầm lên đặt xuống mà phân tích, mà bóc tách và lột trần thế giới cảm xúc riêng của Tiểu Cúc, rồi thì ba hoa chích chòe, nói lời mông muội.

Và để đáp lại tâm tình người ở lại ngày ấy, gửi tặng anh bài hát này, như một đoạn kết buồn, hoặc như một “dấu vết thiên di”: Đông kiếm em-Thái Vũ.

Tiểu Cúc sẽ đối xử thế nào với người trăm năm? 0 (0)

Nhân có nhiều bạn gửi phản hồi rất thích bài Chuyện Tiểu Cúc, mình sẽ phát triển thêm một số vấn đề đằng sau hai ý này:

Tiểu Cúc

Nếu Tiểu Cúc có cảm xúc với một ai đó, cô sẽ:

  • Đùa cợt với tình cảm của anh
  • Gạt phắt tất cả những gì trái ý mình
  • Xem dối trá là một sự hiển nhiên
  • Luôn khẳng định chỉ có cảm xúc là chân thực nhất
  • Vẽ ra trong đầu hình ảnh xấu xí về anh, luôn khẳng định với mọi người là cô không hề dính líu đến anh, và anh rất phiền
  • Bắt anh phải chứng kiến sự phản bội của mình
  • Nâng tầm các quan điểm của mình thành triết lý
  • Đủ khả năng để khiến những quan điểm đó nghe rất xuôi tai
  • Thà chết chứ không bao giờ nói là anh đúng, dù trong thâm tâm thừa biết anh nói trúng tim cô
  • Thà chết chứ không bao giờ nói là yêu anh, dù trong thâm tâm thừa biết không yêu anh thì cô không thể nào yêu được ai khác
  • Chỉ dừng lại những điều này khi người trăm năm đã thuyết phục được mình

Có làm được hết những điều đó, thì mới là đi trọn vẹn cái tinh thần “chữ Tình ai viết vội” và “mỏng như lời nói dối”. Ai không dám lựa chọn những điều này, người đó không phải là Tiểu Cúc.

Bài chi tiết: Khi đạo sĩ gặp rối loạn tâm lý →

Người trăm năm

Để xứng đáng trở thành người trăm năm của Tiểu Cúc, anh phải:

  • Chấp nhận bị nói là làm phiền, mặc dù đó thật ra là âm thầm đi bên cạnh
  • Chấp nhận bị cô vu khống, dù đó thật ra là bao dung
  • Chấp nhận bị xem là dại gái, mặc dù thật ra anh biết chỉ tốn vài năm để hoàn thành dự án chinh phục cô
  • Không thỏa hiệp với trò chơi mèo vờn chuột của cô, và chấp nhận bị hiểu lầm là có cái tôi cao
  • Không thỏa hiệp với những thứ ngắn hạn, hời hợt, nửa vời
  • Cảm thấy những phản bội của cô là hiển nhiên, không khó để đoán trước, và cũng không liên quan tới mình
  • Không cảm thấy áy náy khi làm phiền cô, vì đó là điều cô yêu cầu anh làm
  • Có một nền tảng kiến thức rộng lớn để luôn có thể đảo ngược tình thế khi cô bày trò
  • Đủ bản lĩnh để khẳng định rằng chẳng có gì có thể khiến anh chùn bước

Có làm được hết những điều đó, thì mới là đi trọn vẹn cái tinh thần “phớt lờ sự phớt lờ của Tiểu Cúc”. Ai không dám lựa chọn những điều này, người đó không phải là người trăm năm của Tiểu Cúc.

Bài chi tiết: Rắc rối của từ bi →

Những người xung quanh

Nếu những người xung quanh thực sự mong mỏi Tiểu Cúc được tốt lên, yêu quý và muốn giúp hai người, họ cần:

  • Hiểu rằng dù tận mắt nhìn thấy sự thật cô cũng sẽ tìm ra được lý do để gạt đi
  • Hiểu rằng thoạt nhìn anh trông rất mâu thuẫn, và cô thì rất đáng tin. Nhưng chỉ cần tìm hiểu thêm một chút sẽ thấy điều anh làm là rất đáng tin còn cô thì rất mâu thuẫn
  • Hiểu rằng những khó chịu cô cảm thấy ở anh đều là do mối quan hệ này nó đặc thù như vậy. Chứ nếu làm được khác thì anh đã làm khác rồi
  • Hiểu rằng do chính những lựa chọn của mỗi người mà họ mới có thể trở thành một nửa của nhau
  • Hiểu rằng sự cao ngạo mà hai bên dành cho nhau thực chất là đặt mình vào vị trí của người kia
  • Giữ thái độ hoài nghi với những gì cô nói. Không ngại tìm hiểu sự thật đằng sau những lời cô kể. Không ngại gặng hỏi khi cô tỏ ra khó chịu. Không chấp nhận thỏa hiệp khi cô không đưa ra được lý do hợp lý. Đặt câu hỏi Socrat
  • Làm hình mẫu tốt để cô noi theo
  • Thấy rằng tham gia câu chuyện này là cơ hội để học hỏi được rất nhiều điều
  • Hiểu rằng bản chất của cái tôi là sự chú ý. Xem: What is the self if not that which pays attention? | Aeon Essays

Bài chi tiết: Con mắt lạnh như băng →

Trăm năm khép lại 0 (0)

Em xòe bàn tay như năm cánh hoa nhỏ
Con bướm vàng vẫy cánh khẽ bay xa…
Gió cứ kể hoài một câu truyện đã qua
Thuở trăm năm có khi nào trở lại…
Sóng giận điều gì mà cứ xô bờ mãi?
Cung đàn xưa đã đứt phím tơ hồng.
Con nhện giăng tơ…
…con xít lội sông…
Còn đâu nữa má hồng thời con gái?
Nước mắt chảy xuôi, xin đừng đọng lại…
Ngậm ngùi chi trên môi nhạt màu son?
Điều mặn chát muôn năm nữa vẫn còn
Xin trăm năm thêm một lần nhung lụa…

Em xòe bàn tay đợi mãi trong mưa
Trời mùa này hay nắng mưa bất chợt
Nỗi niềm bể dâu nào có ai biết trước
Thoáng chớp mi, con sáo đã sổ lồng…

Bươm bướm vàng theo gió lạc ra sông
Bay chấp chới…
rồi vỡ òa theo sóng…

Người con gái úp mặt khóc mây trôi
Con nhện giăng tơ…
…con sáo sổ lồng…
Mùa khép trọn giấc mộng thuở trăm năm…

Nhân một đêm trăng sáng vô ngần 4 (1)

Lập đông, cô gái ta không biết ngồi se từng sợi gió mỏng. Từng sợi mỏng như tơ, vấn vít quanh co như thể ngụy biện cho lòng người rất đỗi mơ hồ. Cây khô hàng hàng lá đổ, làm rối tung mạch bi hoan trần thế. Chẳng còn biết đâu là nỗi niềm giản phác chân phương, chẳng còn biết đâu là khối tâm tình chân thật. Cô gái – người mà ta không biết- giữa đêm đông ngồi se từng sợi tơ mộng hồ ảo, phiêu bồng. Trùng trùng ngộ tưởng ấy dẫn về bao nhiêu cuồng hận cõi thế. Ta muốn dìu em về trên cõi nhân gian, cúi đầu xin em buông dòng lệ. Để cuộc trầm luân dìu dặt trong khúc hát dạ sầu. Đêm mỏng như tờ, cả thiên hà bày cuộc thiêng liêng trong tịnh lặng. Những mùa tới tới lui lui, cát bụi nhạt nhòa, hết thảy đều tụ ngộ về đây, làm chứng cho một đêm trăng sáng vô ngần.

Thênh thang trong cõi cùng tận, chùng chình giữa buổi hoang mang, em ngồi đối diện nhân gian, đung đưa nhịp phách luân hồi. Trăng một vầng tỏ biệt thinh không, an nhiên như thể giọt lệ sáng chảy từ trong mắt ngọc. Buồn vui kết nụ từ tâm. Ta cúi xin em thư thả khóc cười, để giữa trận bày dâu bể vẫn còn đọng lại một ánh trăng hoang, một vầng giản dị.

Giữa cuộc hoan trầm, đăng quang lệ nguyệt. Em ném vầng trăng xuống sông, mà không ngờ một dòng thong thả sáng trắng nhòa hiện. Như ta gieo một chữ tình vào nhân gian rồi chợt hay, chính nhân gian chìm nổi trong ánh tình hư ảo.

Đêm nay, nhân một đêm trăng sáng vô ngần, ta xin dìu em về giữa cuộc thăng trầm hồ ảo. Để được thấy em dẫu khi tròn khi khuyết vẫn giữ được trong lòng một vầng sáng vô ưu, giản phác- đến không lời.

Phản hồi của người dịch: bạn đọc sách không thấm rồi 5 (1)

Đạo không thể được hiểu qua việc độc thoại, mà là qua đối thoại. Sau khi viết xong 3 phần đầu, tôi có dịp được trò chuyện với người dịch quyển sách này, anh Tuan Kiuti Di. Anh đã cho tôi vỡ lẽ ra nhiều điều.

Anh hỏi:

“Tôi đã dành ba mươi năm, bốn mươi năm để kiểm nghiệm xem liệu mình có nhầm lẫn hay không, vừa làm vừa nghiền ngẫm, nhưng chưa lần nào tôi tìm ra được bằng chứng chống lại điều ấy cả.”

Bạn có biết “điều ấy” ở đây mà cụ Fu nói đến là gì không? 😀 Toàn bộ bài viết của bạn vẫn chứng minh “điều ấy” là đúng mà thôi.

Tôi trả lời:

Cám ơn bạn đã nhắc nhở. Thật sự thì lúc mình viết bài này cũng hơi thấy nguy hiểm, vì mình biết trong lúc mình nói ông ấy nhầm lẫn về khoa học, thì mình cũng có thể đang nhầm lẫn về ý ông ấy nói. Sẽ có vô vàn ý nhỏ mà ông ấy muốn nói tới, mà chỉ cần sót một ý thôi thì có thể toàn bộ bài viết sẽ phải sửa lại, nếu không nói là sụp đổ. Nên cũng rất cần sự góp ý của mọi người.

Anyway, mình nghĩ cái ý của ông ấy là “khoa học là phân biệt”?

Anh đáp:

Không, bạn đọc sách không thấm rồi. “Điều ấy” không thể nói thành lời, nhưng nếu phải nói thành lời thì là “con người chẳng biết gì sất”, đấy là điều ông ấy dùng cả đời mình kiểm nghiệm, chứ không phải các chi tiết kiểu như “khoa học là phân biệt”

Đúng là không thấm thật. Câu đó nói ngay từ đầu, nhưng lại chẳng để ý. Cái “điều ấy”, cái điều mà kể cả việc phải nói là “ta không biết gì sất” cũng có thể bị hiểu nhầm ấy, là khởi nguồn của toàn bộ thế giới quan của ông ấy. Nếu không nắm được nó thì những chỉ trích vào ông ấy chỉ là lạc đề mà thôi. Và với những ai đã quen với việc có thể biết một cái gì đó, và đã trải qua nhiều lần tự hoài nghi bản thân mà vẫn thấy rằng thực sự là biết được nó, thì cái “điều ấy” khó mà thấm được.

Phần tiếp theo, Lý do khiến ông ấy bị hiểu nhầm, được viết ra cho những ai muốn hiểu bản chất của chuyện hiểu nhầm này. Nếu bạn thấy không cần thiết, có thể bỏ qua để đọc phần Điều ông ấy thực sự nói.

P ・ 製 0 山 に H : リ 0 8-4 
0 0 〇 〇 
ⅱ 0 
ノ ノ 彡

Lý do khiến ông ấy bị hiểu nhầm

Mọi người hiểu nhầm ông ấy không quan trọng chuyện hiểu đúng

Thoạt nhìn, những chỉ trích của ông ấy không có gì mới. Ai cũng biết là bất cứ hệ thống, tổ chức nào (không chỉ mỗi hệ thống khoa học) cũng có phần xơ cứng. Ai cũng biết ở đâu cũng sẽ có người tham lam. Ai cũng biết không dễ gì có tầm nhìn dài hạn. Ai cũng biết muốn giải quyết vấn đề thì phải tìm đến gốc rễ. Ai cũng biết nếu có thể để tự nhiên làm thay công việc của mình thì tốt. Ai cũng biết là mọi thứ trong tự nhiên đều liên hệ với nhau. Ai cũng biết kiến thức ngày hôm nay sang ngày mai có thể không còn đúng nữa. Những lời cảnh tỉnh đó rất đúng, nhưng mà ai cũng biết. Chính vì ai cũng biết như vậy, nên một cách hoàn toàn tự nhiên người đọc sẽ nhanh chóng bỏ qua để thu thập thông tin hữu ích hơn.

Nhưng vì cái thông tin mới với họ, cái triết lý cốt lõi “ta chẳng biết gì sất” đó, lại cũng không có gì khác với bản chất của khoa học (như đã nói ở các phần trước), nên rốt cuộc họ cũng không thấy gì mới cả*. Thứ còn lại ở họ chỉ là cái cảm giác ông ấy không chịu hiểu đúng mà đã vội phê phán, và không khỏi cảm thấy ông ấy cao ngạo.

*Nó không mới, nhưng nó lại là thứ các nhà khoa học hay quên, và nếu quên thì hậu quả sẽ rất nghiêm trọng. Đó là lý do ông ấy “không giữ được bình tĩnh” khi thấy họ cứ quên hoài, và nhắc lại bao nhiêu cũng không đủ. Phần sau sẽ nói rõ hơn.

Hiểu nhầm không phải là vấn đề lớn; ai mà chẳng hiểu nhầm. Và thường cũng không ai trách người khác hiểu lầm cả, nếu họ thấy người đó có mong muốn sửa. Nhưng vì mục tiêu quan trọng và cấp thiết nhất của ông ấy là cảnh tỉnh người làm khoa học, nên mục tiêu hiểu đúng trở thành thứ yếu. Cái sai của nhà khoa học quá rõ ràng, nên không cần thiết phải hiểu thật đúng nữa. Chính vì như vậy, nên mới có chuyện ông ấy bị hiểm nhầm là ông ấy không muốn hiểu đúng. Chứ thật ra với một người luôn nói rằng mình chẳng biết gì hết thì mối quan tâm đó hẳn là rất lớn.

Ông ấy chấp nhận chuyện mình bị hiểu nhầm

Nhưng hình như một mâu thuẫn gì ở đây: nếu ông ấy muốn đánh một tiếng chuông cảnh tỉnh cho các nhà khoa học, thì ông ấy phải làm sao để họ nghe được tiếng chuông đó chứ?

Khi một người giải thích suy nghĩ của mình cho người khác, họ sẽ trình bày những gì mình biết một cách rõ ràng và chặt chẽ, để người kia cũng nắm được tường tận và rốt ráo ý của mình. Sự rõ ràng, như vậy, đồng nghĩa với sự hiểu biết. Nhưng vì ông ấy đã chấp nhận chuyện điều gì mình nói cũng có thể sai, chấp nhận chuyện mình không biết gì sất, nên ông ấy không thể cho phép mình nói một cách chặt chẽ và rõ ràng được. Nếu chỉ mới giải thích cái “điều ấy” thôi mà còn sai, thì làm sao có thể giải thích cái gì nữa chứ? Với ông ấy, sự hiển ngôn tai hại ở chỗ nó làm người nói ảo tưởng rằng mình đã hiểu toàn bộ vấn đề rồi.

Nhưng nếu không thể trình bày ý mình một cách rõ ràng, thì làm sao người khác hiểu được? Và kể cả nếu ông ấy tìm cách diễn đạt một cách chính xác đi nữa, thì làm sao để ngăn người nghe không suy diễn theo ý họ được? Và kể cả khi người nghe không suy diễn đi chăng nữa, thì vì nó được viết ra với tâm thế rằng nó không thể giúp được cho bất kỳ ai, và mỗi người phải tự cứu lấy mình, nên trách nhiệm hiểu cuốn ấy thật kỹ thuộc về người đọc, không phải người viết.

Thế nên, tất cả những chuyện này là lý do để ông ấy chấp nhận chuyện hiểu nhầm, và không còn thấy chuyện người khác có hiểu đúng mình hay không là cần thiết nữa. Khi đã chấp nhận mình không biết gì cả, thì cũng chấp nhận ý của mình không được trình bày một cách rõ ràng, và cũng sẽ chấp nhận việc người khác không hiểu đúng ý mình.

Tóm lại, đây là những rắc rối khiến cho tiếng chuông cảnh tỉnh ông ấy đánh, dù rất to, cũng không đến được tai những người cần nghe nó nhất:

  • Đầu tiên, ông ấy có hiểu nhầm khoa học. Điều đó cũng là bình thường, ai cũng thế, không có gì nghiêm trọng cả
  • Điều khiến nó trở nên nghiêm trọng là vì ông ấy có chuyện quan trọng và cấp thiết hơn chuyện hiểu đúng, nên không có tâm trí để hiểu kỹ hơn
  • Điều đó làm cho mọi người hiểu nhầm là ông ấy không quan trọng chuyện hiểu đúng
  • Nhưng vì đã chọn không quá đặt nặng chuyện rõ ràng, ông ấy chấp nhận chuyện mình bị người khác hiểu nhầm, nên những hiểu nhầm ban đầu không được khắc phục, dù nếu không khắc phục thì không ai nghe được tiếng chuông đó

Cho nên, tất cả các phần trước vẫn còn nông lắm, vì chúng mới chỉ mới chạm tới level 1 mà thôi. Còn level 2, 3, 4 thì chưa chạm tới. Những level này chỉ có thể nhận ra khi đã thấm nhuần cái triết lý “ta không biết gì sất”. Cái triết lý đó phải được đi kèm theo từng bước lập luận của ta.

Nếu một người vì một lý do quan trọng nào đó mà chấp nhận bị hiểu nhầm, vậy thì chính là câu con én đưa thoi vậy. Cái lắt léo ở đây là ông ấy chấp nhận chuyện bị hiểu lầm rằng ông ấy không quan tâm xem mình có đang hiểu lầm người khác hay không. Thường mọi người sẽ không lắt léo được tới mức đó. Và nó tạo ra hai vòng luẩn quẩn (feedback loop) cùng lúc:

  • Ông ấy không hài lòng, nhưng người khác lại không hiểu ý ông ấy muốn nói là gì, nên sự không hài lòng của ông ấy không được giải tỏa
  • Ông ấy chấp nhận chuyện mình bị hiểu lầm, làm cho người khác càng hiểu lầm ông ấy, nên sự hiểu lầm đó cũng không được giải tỏa

Đây không phải là lỗi của ai, nhưng cũng lại là lỗi của cả hai. Hình này chắc là minh họa tốt nhất cho chuyện này:

Nhìn thì trông đau khổ vật vã, nhưng ý tưởng cơ bản thì vẫn đúng: khi hiểu lầm xảy ra, lỗi không thuộc về cả hai, mà lại cũng thuộc về cả hai. Đã vậy, ai cũng không thấy lỗi là do mình, mà chỉ thấy lỗi của người kia. Chuyện này liên quan việc trí nhớ ngắn hạn và sự chú ý làm biến đổi nghĩa của từ, và sẽ không thể xảy ra nếu cả hai không từ bi với nhau.

Nguyên phần Lý do khiến ông ấy bị hiểu nhầm này là để giải thích level 3 và 4. Phần tiếp theo sẽ giải thích level 2. Phần cuối cùng sẽ giải thích cách để lên level này.

Điều ông ấy thực sự muốn nói: tâm thế của ông ấy khi làm khoa học

Đừng quên rằng cái gì cũng có thể có thể sai

Nhà khoa học có thể khiêm tốn nói rằng tôi không biết nhiều thứ, nhưng với những kiến thức đã được khoa học sản xuất ra, họ vẫn nói là tôi biết. Tôi biết trái đất quay quanh mặt trời, vì nó đã được kiểm sai. Tôi biết cây cam cùng họ với cây quýt, vì nó đã được kiểm sai. Tôi biết là về nguyên tắc những cái tôi nói có thể bị lật nhào vào ngày mai, nhưng tôi biết là tôi đúng. Cái sức mạnh dự đoán (predictive power) cho phép họ nói điều đó. Nhưng cái sức mạnh dự đoán đó chỉ là sản phẩm của tính kiểm sai, chứ không phải là bản thân tính kiểm sai. Tính kiểm sai mới là thứ làm nên khoa học, còn cái tính dự đoán đó thì không. Vậy mà, nhà khoa học chỉ nhớ đến những lý thuyết của mình như một thứ có sức mạnh dự đoán, chứ không phải là thứ có thể bị sai.

Quả thật, ai bước vào khoa học cũng mong muốn hiểu tự nhiên bằng sự logic, chặt chẽ. “Rồi một ngày mình cũng sẽ hiểu được vấn đề. Không những hiểu mà còn làm chủ được nó, khai phá hết tiềm năng của nó. Đời mình không biết thì đời con cháu mình biết.” Vì biết bất cứ lúc nào cũng có thể sai, nên họ mới phải xây dựng phương pháp khoa học để đảm bảo rằng kiến thức nó sản xuất đều kiểm sai được. Tiếc thay, khi họ ủy thác hết vào trong phương pháp khoa học đó, thì trong đầu họ chỉ còn lại cái sức mạnh dự đoán của nó. Họ có một hệ thống bình duyệt chặt chẽ, nhưng rồi sau khi bình duyệt xong thì lại quên mất rằng đó vẫn chưa phải là sự thật tối hậu. Còn ông ấy bước vào khoa học với tâm thế rằng cái gì mình đang nghĩ cũng có thể sai. Cái tâm thế đó mới đúng là định nghĩa của khoa học. Nên hóa ra, có khi ông ấy còn khoa học hơn những nhà khoa học.

Nói đi cũng phải nói lại, việc lý thuyết có khả năng dự đoán cực kỳ cao sau khi trải qua kiểm nghiệm là lý do để nó đáng được nhớ tới. Ông ấy chỉ nói là khả năng dự đoán không phải là chân lý tối hậu, chỉ vậy thôi. Nhà khoa học biết rõ điều đó chứ, nhưng lại không nhớ đủ thấm trong lúc sử dụng lý thuyết. Còn ông ấy nhất quyết không thỏa hiệp với cái nửa vời như vậy, nên triết lý của ông mới có thể thấm thật sâu, thật đậm vào tư duy của mình. Nhờ có vậy, nên ông ấy mới có thể thấy hết được những nguy cơ tiềm ẩn trên con đường mà họ đang đi. Nên đây chỉ là một lời cảnh tỉnh, chứ ông ấy không viết cuốn này để lập luận rằng khoa học là sai lầm.

Lúc làm việc đừng xả “rác”

Không những luôn nhớ rằng mình luôn có thể sai, ông ấy còn luôn tự nhắc nhở rằng dù mình có làm đúng thì cũng đừng xả “rác”:

Khi xuống ruộng hoặc lên vườn, tôi tự nhủ với mình: chớ có hứa hẹn gì cả, hãy quên ngày hôm qua đi, đừng nghĩ về ngày mai, nỗ lực hết mình vào công việc của từng ngày và không để lại dấu vết nào trên trái đất này hết. (101)

Giả sử bạn là một người hăng hái bảo vệ môi trường. Bạn tham gia chiến dịch cứu rùa biển, bạn vận động mọi người không dùng túi ni lông, thậm chí kể cả khi bạn là người đặt bút ký cam kết giảm lượng khí thải của đất nước mình trong hội nghị thượng đỉnh chống biến đổi khí hậu, thì với ông ấy, như vậy vẫn là chưa đủ. Lẩn khuất trong sự hăng hái đó là cái mong muốn giúp đỡ một ai đó, để lại cho đời một cái gì đó, và chỉ một chút xíu đó thôi cũng đã gọi là tham lam. Có thể bạn cũng chẳng màng gì đến danh lợi, nhưng để người khác nhớ đến bạn cũng đã là nguy hại rồi. Cái bạn để lại cho đời đó là rất tốt, rất quan trọng, rất cần thiết, nhưng ông ấy còn muốn bạn làm triệt để hơn, sao cho những người đi sau thậm chí còn không nhận ra là bạn là người làm ra chúng nữa.

Khi ông ấy hỏi “không làm việc này thì sao nhỉ?”, ở phần 2 tôi đã nghĩ là nó cũng không thực sự khác với một người dừng lại để quan sát, và kết luận rằng nó cũng không khác cách tiếp cận của khoa học. Điều đó không sai, nhưng hóa ra tôi đã chưa hiểu hết ý ông ấy. Cách hiểu trọn vẹn hơn phải là: (Tôi) không làm việc này (mà để cho Tự nhiên làm) thì sao? Quả thực đây không phải là tâm thế của một người làm khoa học. Ông ấy làm, nhưng khi đã đủ hiểu để cảm thấy Tự nhiên có thể lo nốt phần còn lại thì ông ấy ngừng, không nghiên cứu tiếp. Còn tâm thế của người làm khoa học không như vậy. Họ cũng làm, nhưng làm xong họ lại quay sang vấn đề khác để tìm hiểu. Và như vậy thì họ vẫn để lại dấu vết của mình.


Nói theo đúng kiểu của Đạo gia, thì kết luận trên thể hiện sự tai hại của việc hiển ngôn. Vì nói nhà khoa học quay sang vấn đề khác là không xả rác cũng không đúng, mà nói họ xả rác cũng không đúng. Lý do họ quay sang làm vấn đề khác vừa có thể nói là dành việc của Tự nhiên, vừa có thể nói đó là việc Tự nhiên dành cho họ. Khám phá thì cứ khám phá thôi, chẳng cần phải có lý do gì cả. Có những vấn đề cứ phải mày mò như vậy mới có kết quả. Cứ làm đi, rồi Tự nhiên sẽ đưa ta đến những điều không ngờ tới.

Triết lý của ông ấy đã cho ra một nguồn thực phẩm ngon lành hơn, và giải quyết được vấn đề lương thực ở nhiều đất nước. Tuy nhiên, với sự xuất hiện của các công nghệ năng lượng mới như quang năng, phong năng, địa năng, và sự trợ giúp của AI, năng lượng sẽ được sản xuất và phân phối một cách hiệu quả hơn bao giờ hết. Tôi nghĩ là với những công nghệ đó, không có lý do gì để không nói là con người đang giao cho tự nhiên làm việc. Người sử dụng chúng vẫn có thể tham lam, nhưng sự tham lam đó khó mà bắt bẻ hơn nữa, vì chúng rất xanh. Con người vẫn có thể tiêu xài thả ga mà vẫn thân thiện với môi trường. Sự khác biệt giữa họ với một người thực sự chọn thuận Tự nhiên có thể không còn nhiều. Có lẽ lúc đó nó chỉ là làm phong phú thêm tinh thần của con người, giống như môn bắn cung hoặc đấu kiếm ngày nay vậy.

Mỗi lần định đưa ra giải pháp cho một vấn đề nào đó, đặt câu hỏi “để làm gì?” mười lần

Việc tìm đến gốc rễ để giải quyết vấn đề không có gì mới. Vấn đề ở đây là người ta chỉ đặt câu hỏi được một hai lần rồi quên. Còn ông ấy thì muốn lúc nào cũng phải đặt câu hỏi như vậy. Và quả thực là nếu không làm như vậy, thì giải pháp đưa ra chỉ là tình thế, xử lý triệu chứng.

Nhưng đặt câu hỏi vậy hoài cũng mệt quá; ông ấy đưa ra cách đặt câu hỏi hay hơn: tại sao không nghĩ là mình lúc nào cũng đang sai? Vì luôn giả định là mình đang sai trước khi áp dụng bất cứ giải pháp nào, nên ông ấy có ngay cách để lần ra hướng giải quyết nhanh nhất: dùng trực giác nắm bắt hình dạng nguyên thuỷ của tự nhiên (116). Người làm khoa học khác ông ấy ở chỗ họ không tích hợp (cooperate) cái ý nguyên nhân nằm ở con người vào công việc của họ. Họ biết là nó quan trọng, nhưng họ không nhận thức đủ tầm quan trọng của nó. Họ chỉ cân nhắc ý đó một cách thoáng qua lúc đầu thôi, rồi sau khi có một đáp án nào đó, họ lại quên tích hợp nó vào bước suy luận kế tiếp của mình.

Cách quay về Tự nhiên khi đang sống trong thế giới khái niệm

Lướt qua những điều ở trên, ta sẽ thấy đây chỉ là vấn đề về trí nhớ: họ chỉ xa rời gốc rễ khi họ quên đi những điều này, và sẽ trở về gốc rễ khi họ nhớ chúng. Vậy, nếu vấn đề chỉ là quên và nhớ, và nếu quả thật bản thân hệ thống triết lý của hai bên là tương đồng và không mâu thuẫn nhau như đã nói ở các phần trước, thì tôi nghĩ mọi sự khác biệt đều bắt nguồn từ quá trình trí nhớ (memory) mà thôi. Nhà khoa học thì chọn giao phó trí nhớ của mình cho người khác để giải phóng trí nhớ của mình, còn ông ấy thì chọn luôn nhớ chúng. Có lẽ đó là nguồn cơn của mọi hiểu nhầm, mọi chỉ trích lẫn nhau.

Tôi chưa đọc triết học nhiều đủ để nói về bất cứ điều gì, nhưng tôi nghĩ nguồn cơn của mọi sự khác biệt về quan điểm bắt đầu từ đây. Đứng trước một giới hạn về việc xử lý nhiều thông tin cùng một lúc, ta buộc phải chọn ra một vài thông tin trong số đó để suy ngẫm, và tạm gác những thông tin còn lại. Đến lúc xử lý xong thì những thông tin chưa được chọn lại bị quên mất. Nên thành ra mỗi bộ thông tin khác nhau sẽ cho một hệ giá trị khác nhau.

Tại sao người ta lại phải xây dựng một thế giới toàn khái niệm? Vì họ cần quản lý bộ nhớ của mình. Một khái niệm mới được sinh ra sẽ làm giảm số thông tin cần phải nhớ, nên họ mới có đủ chỗ trống để xử lý thông tin khác. Chứ chỉ nói sống trong thế giới của khái niệm là xa rời gốc rễ thì cũng khó thuyết phục.

Nên phải chăng chỉ cần nhớ lại những điều cơ bản đó, thì ta sẽ quay trở lại Tự nhiên?

Phản biện cuốn Cuộc cách mạng một cọng rơm 5 (2)

Lời mở đầu

Tôi đã dành ba mươi năm, bốn mươi năm để kiểm nghiệm xem liệu mình có nhầm lẫn hay không, vừa làm vừa nghiền ngẫm, nhưng chưa lần nào tôi tìm ra được bằng chứng chống lại điều ấy cả.

Đã có vô số bài viết bày tỏ niềm yêu mến với cuốn sách Cuộc cách mạng một cọng rơm của ông Masanobu Fukuoka, mà bài viết Cuộc cách mạng một cọng rơm: cuốn sách lạ và quý của tác giả Nguyên Ngọc, đăng trên báo Người Đô Thị, là một đại diện cho những niềm yêu mến đó. Nhưng chỉ cần lướt qua vài review trên Goodreads, bạn sẽ thấy số ý kiến gay gắt phản đối sự cực đoan của ông ấy cũng không hề nhỏ. Và kỳ lạ hơn nữa, dường như hai bên đều không phủ nhận nhau. Bên phản đối thì không phủ nhận cái hay của nó, còn bên ủng hộ thì cũng không thấy nói là bên kia sai. Những người đứng giữa thì vừa khen vừa chê, chứ cũng không lý giải được tại sao một quan điểm hay như vậy lại thành ra cực đoan, kiêu ngạo.

Cũng như nhiều người trong số họ, tôi cũng bối rối. Một mặt tôi cũng muốn nếu có dịp cũng tự tạo một khu vườn như ông ấy. Mặt khác tôi thấy ông ấy như dựng bù nhìn rơm vào khoa học vậy. Tôi đọc cuốn này lúc nó mới xuất bản ở Việt Nam, và lúc đó tự nhủ là sau này sẽ nhất định làm một bài phản biện cho bằng được. Tôi nghĩ, những lời tán dương ông ấy cũng nghe nhiều rồi, những lời chỉ trích chắc còn nghe nhiều hơn. Nhưng cả hai đều không thể bằng được một lần thấy rằng mình đang nhầm lẫn một cách thỏa đáng. Cái mong muốn dài ba mươi, bốn mươi năm đó nên được đáp ứng một lần. Nên hôm nay tôi sẽ thử góp một chút lời cho chuyện đó.

Với những ai làm nông nghiệp tự nhiên, có thể những điều ở đây chỉ là tranh cãi chữ nghĩa, và đọc bài viết này cũng không giúp mấy cho việc phụng sự tự nhiên. Nhưng vấn đề là, chính chữ nghĩa tạo nên thái độ của con người, và nói gì thì nói, muốn phụng sự được tự nhiên thì phải có thái độ đúng đắn. Nếu xem nhẹ chuyện này, thì không sớm thì muộn, sự hiểu lầm, biến tướng và định kiến sẽ xảy ra.

Một vấn đề tương tự tôi có chỉ ra trong bài Khi đạo sĩ gặp rối loạn tâm lý: việc từ chối phân tích thay vì xóa bỏ nỗi sợ như ý định của những người xây dựng Đạo giáo, thật ra sẽ làm dung dưỡng nó, và làm cho mối quan hệ trở nên nặng nề hơn.

Bài viết chia làm 3 phần:

  1. Thứ ông ấy nghĩ không phải là khoa học đúng nghĩa
  2. Thứ ông ấy làm lại chính là khoa học đúng nghĩa
  3. Khoa học có trong những triết lý của ông ấy

Lưu ý: tác giả bài viết này chưa đọc về triết học trong khoa học, hay khoa học học. Lương tâm của tác giả bị cắn rứt khi nói những điều mình có thể chưa hiểu rõ. Nhưng có lẽ đây là lúc nên mạnh dạn dẹp sự xấu hổ đó qua một bên để làm điều cần thiết. Cứ tạm viết ra đã, rồi sau đó nhờ người có hiểu biết chỉnh sửa sau cũng không muộn.

Vị trí trong sách của những câu trích dẫn sẽ được để trong ngoặc.

Ban đầu tôi đứng về phía phản đối để viết bài này, và nó chỉ có 3 phần trên. Sau khi đăng lên, tôi đã có dịp trò chuyện với người dịch cuốn sách này, anh Tuan Kiuti Di. Anh đã cho tôi vỡ lẽ ra nhiều điều, và tôi phát triển chúng thành các phần sau:

  1. Lý do tại sao mọi người cảm thấy ông ấy thật cao ngạo
  2. Cái sai nghiêm trọng của các nhà khoa học mà ông ấy muốn cảnh tỉnh (nói theo cách các nhà khoa học đều thấy thỏa mãn)
  3. Cách để quay lại Tự nhiên khi đang sống trong thế giới khái niệm

Bạn có thể đọc thẳng phần đó nếu thích, hoặc bấm Bắt đầu để đọc từ đầu đến cuối. Tôi hy vọng bài viết này sẽ làm cả hai bên cảm thấy thỏa mãn.

Phần 1: Thứ ông ấy nghĩ không phải là khoa học đúng nghĩa 2.3 (3)

Ông Fukuoka nói:

Con người với sự can thiệp của họ đã làm một điều gì đó sai trái, để lại sự hư hại mà không được sửa chữa, và khi những hệ quả bất lợi chất chồng, lại dùng mọi nỗ lực để sửa sai. Khi những hành động sửa sai đó có vẻ thành công, họ đi đến chỗ xem những biện pháp này là những thành tựu hay ho. Người ta làm thế hết lần này đến lần khác. Giống như một gã ngốc dẫm đạp lên mái nhà mình làm vỡ hết ngói. Rồi khi trời bắt đầu mưa và trần nhà bắt đầu rữa ra, hắn mới vội vàng trèo lên chắp vá những chỗ hư hỏng, cuối cùng thì nhảy cẫng lên vui mừng vì mình đã hoàn thành một giải pháp phi thường.

Với nhà khoa học thì cũng tương tự như vậy. Ông ta mải mê đọc sách đêm ngày, căng hết cả mắt ra tới mức trở nên cận thị, mà nếu ta có hỏi ông ta làm cái gì trong suốt thời gian đó – thì đấy là để trở thành nhà phát minh ra kính cận. (19)

Có một câu nói thế này của Cao Huy Thuần: “Một con én mải miết đưa thoi. Mùa xuân có đến hay không, én không đặt vấn đề”. Vậy tại sao đến lúc mùa xuân tới rồi, thì lại quay sang nói con én là xa rời tự nhiên, là cưỡng cầu, là mắc dính? Việc làm ra kính cận là điều cần thiết, tại sao lại phải chê?

Cái ông ấy chê không phải là việc làm ra kính cận, mà là cái này:

Con người với sự can thiệp của họ đã làm một điều gì đó sai trái, để lại sự hư hại mà không được sửa chữa

Nhưng có thật là vậy không? Tất nhiên không nên chỉ hiểu là ông ấy chê những người làm ăn gian dối, vì lợi nhuận, mà là đang chê sự vô tình phân biệt nhị nguyên trong tâm trí. Nhưng có thật là họ đang phân biệt nhị nguyên không? Và sự phân biệt đó có thật là đi ngược tự nhiên không?

Khoa học trong mắt ông ấy là thế này:

Đấy là bởi vì vai trò của khoa học gia trong xã hội cũng tương tự như vai trò của trí phân biệt trong tâm trí của chính chúng ta. (95)

Đó có vẻ không phải là hiểu biết chính xác về khoa học.

Khoa học, theo đúng nghĩa của nó, là phải có sự kiểm sai (falsifiability). Nó có nghĩa rằng là bất kỳ một lập luận nào, dù nghe có hợp lí đến đâu, mà không thể bị phủ nhận được bằng thực tiễn thì đều vô nghĩa. Ví dụ, câu “mặt trời mọc ở hướng đông” là một câu có thể kiểm sai, vì chỉ cần một lần mặt trời mọc ở hướng tây thôi thì câu đó bị phủ nhận, và toàn bộ tri thức dựa trên câu nói đó sẽ bị sụp đổ không thương tiếc. Còn với câu như “tất cả mọi thứ đều do duyên hợp thành” thì không thể kiểm sai được, vì không có cách gì kiểm tra sự sai của nó. Với những câu không thể kiểm sai được như vậy, khoa học không quan tâm.

Xuyên suốt quyển sách, tôi không thấy một lời nào nói về tính kiểm sai đó cả. “Khoa học”, trong mắt ông ấy, chỉ là sự vô tình tách biệt khỏi tự nhiên, vô tình phá hoại nó bằng sự nhiệt tình. Ông ấy khẳng định thế này:

Hơn nữa, các nhà khoa học, bất kể họ nghiên cứu thiên nhiên bao nhiêu và bao xa, cuối cùng cũng chỉ đi đến nhận ra thiên nhiên hoàn hảo và bí ẩn tới mức nào. Tin rằng nhờ vào việc nghiên cứu và bằng phát kiến, nhân loại có thể tạo ra một cái gì đó tốt hơn cả tự nhiên là điều ảo tưởng. Tôi nghĩ rằng người ta đang gắng sức không vì lý do nào khác hơn là để biết được cái mà ta có thể gọi là sự ‘bất khả tư nghị’ về cái bao la của tự nhiên. (66)

Ông ấy nói rằng sau khi nghiên cứu thiên nhiên thì các nhà khoa học sẽ chỉ nhận ra rằng thiên nhiên bí ẩn và hoàn hảo. Liệu đó là điều khoa học nói, hay là điều ông ấy cho rằng khoa học nói? Ông ấy không một lần nào nhắc tới tính kiểm sai của khoa học, nhưng lại luôn khẳng định khoa học là phân biệt. Vậy việc dành cả đời mình chỉ để khẳng định với mọi người rằng khoa học là phân biệt liệu có phải là đang phân biệt không? Và rốt cuộc thì, liệu có thật sự là khoa học phân biệt không?

Ông ấy nói:

Một phương pháp kiểm nghiệm khoa học mà đưa được tất cả các yếu tố liên quan vào xem xét là điều bất khả thi. (46)

Cứ cho là như vậy đi, nhưng vậy rồi sao? Nếu người trong cuộc không phàn nàn gì về điều đó, vậy tại sao người ngoài cuộc phải phàn nàn giùm? Ngay từ đầu khoa học đã chẳng màng tới điều đó; thứ duy nhất nó quan tâm chỉ là việc lời nói ra có kiểm sai được hay không. Phân biệt hay không phân biệt, cặp mắt nào được việc hơn thì nó sẽ dùng. Ép nó phải dùng cặp mắt này mà không dùng cặp mắt kia, liệu có hơi thô bạo chăng?

Ông ấy hỏi học bằng tiến sĩ để làm gì (46). Để làm gì ư? Để không làm gì chứ còn để làm gì nữa? Để coi mình là một phần của tự nhiên. Để không phải sợ hãi những thứ không có thật. Để có thể nhân ái với nhau hơn. Liệu nói như thế có đúng ý ông ấy chăng?

Ông ấy nói:

Người ta nói rằng Einstein được trao giải Nobel vật lý là do độ khó hiểu của thuyết tương đối mà ông ta đưa ra. (95)

What? Ông ấy có đùa không? Câu này chỉ là câu nói đùa, vậy mà ông ấy xem nó như thật rồi dựa toàn bộ phê phán của mình lên trên câu nói ấy. Đáng ra ông ấy chỉ cần hỏi các nhà khoa học “này các anh, đây có phải là ý các anh muốn nói không”, thì lúc đó mọi hiểu lầm sẽ được giải quyết. Đành rằng vào thập niên 1970 thì khó mà email cho Einstein thiệt, nhưng quan trọng là ông ấy có suy nghĩ rằng nhỡ đâu mình đang nghĩ sai về Einstein hay không? Hay như chính lời ông ấy nói, cách làm không quan trọng, quan trọng là có nhận thức ra được không (31).

Không phải là ông ấy không đặt những câu hỏi như vậy. Nhưng sau khi hỏi, ông ấy lại nhảy ngay lập tức tới kết luận tiêu cực mà chưa thử tìm cách nghĩ ngược lại, chưa thử kiếm bằng chứng chống lại mình. Đây đâu phải là vượt lên trên suy nghĩ nhị nguyên; đây chỉ đơn giản là lỗi lập luận sơ đẳng mà thôi. Có vẻ như, các từ khoá như “hóa chất” hay “khoa học” sẽ luôn chặn đứng khả năng không phân biệt mà ông ấy vốn có.

Ông ấy nói:

Những năm qua, tôi đã mắc nhiều sai sót trong quá trình thử nghiệm và đã gặp đủ loại thất bại. Tôi gần như biết về những điều sai sót có thể xảy ra khi trồng cây nông nghiệp nhiều hơn bất kỳ ai khác ở Nhật. Lần đầu thành công trong việc trồng lúa và ngũ cốc mùa đông bằng phương pháp vô canh, tôi cảm thấy vui sướng như Columbus hẳn đã cảm thấy khi ông tìm ra châu Mỹ. (34)

Vậy ông ấy vui sướng như Columbus, nhưng lại coi khinh Einstein. Ông ấy nói rằng “Thậm chí nếu chỉ gọi tên cây cối, một cây quýt thuộc họ cam quýt, một cây thông thuộc họ thông, thì tự nhiên đã không còn được thấy trong đúng nguyên bản của nó nữa” (24). Vậy nhưng ông ấy lại gọi Columbus là Columbus, gọi Einstein là Einstein. Chuyện đó có mâu thuẫn không? Hay là ông ấy chọn người này bỏ người kia để thuận tiện cho lập luận của mình?

Mà nói về chuyện vui sướng, thì người vui sướng nhất phải là Einstein mới đúng chứ? Ông ấy đến Mỹ là để trốn phát xít Đức cơ mà. Còn Columbus chỉ đang muốn đi đường tắt tới Ấn Độ thôi. Cảm giác khi đến châu Mỹ của Columbus chắc phải là chưng hửng mới đúng.

Quyển sách của ông ấy có bao nhiêu từ thì tôi đã thấy ông ấy phân biệt bấy nhiêu lần. Phân biệt giữa “ngũ cốc” và “đào hang”, giữa “đồng lúa cân bằng sinh thái” và “cộng đồng côn trùng và thực vật”. Ông ấy có thể bảo: “ừ thì chúng ta không thể thoát khỏi ngôn ngữ, nhưng ý của tôi là một thứ cao hơn”. Vậy thì ta cũng có thể nói ngược lại: “nếu chúng ta không thể thoát khỏi nó, thì đừng lảng tránh nó nữa, mà hãy đối diện với nó, đón chào nó như một người bạn”. Xem ra cũng chẳng khác biệt nhau là mấy.

Vậy tại sao một người dành cả tuổi trẻ hăng say để làm khoa học như ông ấy lại không hiểu gì về khoa học? Ông ấy cũng trả lời luôn:

Nhưng thực ra trong suốt tám năm đó, tôi ngẫm nghĩ về mối liên hệ giữa khoa học nông nghiệp và nông nghiệp tự nhiên. Nền nông nghiệp hoá chất, sử dụng những sản phẩm của trí tuệ con người, đã được xem là siêu việt hơn. Câu hỏi luôn lởn vởn trong tâm trí tôi là liệu nông nghiệp tự nhiên có thể đứng lên sánh ngang với khoa học hiện đại hay không. (17)

Vậy là trong tám năm đó, ông ấy ngẫm nghĩ về “mối liên hệ giữa khoa học nông nghiệp và nông nghiệp tự nhiên”, chứ không phải là “bản chất của khoa học”. Thứ lởn vởn trong tâm trí ông ấy là “liệu nông nghiệp tự nhiên có thể đứng lên sánh ngang với khoa học hiện đại hay không”, chứ không phải là “khi nào thì một suy luận được xem là có cơ sở khoa học”, hay là “liệu tính kiểm sai có phải là phán quyết cuối cùng cho công cuộc hiểu biết tự nhiên hay không”. Chưa kể, ông ấy làm công việc khoa học, nhưng đầu óc không dành cho nó. Vậy thì cũng đâu thể gọi là hiểu được nó đâu?

Thật sự là các nhà khoa học không cần hiểu lắm bản chất của nó, chỉ cần nắm vững một số nguyên lý thực hành là có thể làm được. Có người là thầy, có người là thợ. Có những người thợ là thầy của những người khác. Có những người thầy là thợ của những người khác. Người làm trong một chuyên môn cụ thể không nhất thiết phải đọc triết học, đặc biệt là các ngành thực nghiệm như sinh học hay khoa học nông nghiệp. Ngay cả toán học cũng vậy. Người ta nói toán học như ngôi nhà được xây trên cát, vì nền tảng của nó đang có vô số lỗ hổng. Vậy nhưng các nhà toán học không quan tâm, mà outsource hết cho triết gia. Biết thì tốt, còn không biết thì cũng không quá nghiêm trọng. Bạn cũng đâu có một lần mảy may áy náy khi đọc những dòng này mà không biết cách hoạt động của chip máy tính đúng không?

Vì vậy, việc ông ấy làm khoa học mà không hiểu về bản chất của nó cũng là chuyện bình thường. Nhưng không hiểu mà vẫn làm được là một chuyện, không hiểu mà phê phán người khác lại là chuyện khác.